Armoedebericht

Het was de verkiezingscampagne van de voedselbanken. Maar is er daadwerkelijk meer armoede? Er is vooral een hunkering naar ouderwetse ethische politiek....

Martin Sommer

Een meneer kwam briesend naar voren door het middenpad. Driewerf schande, schalde het door het prachtige Lutherse kerkje in Utrecht. Schande dat er geen aandacht is voor de armoede in Nederland, zei de boze man. Daar keek ik in rij twee toch van op. In de kerk voltrok zich maandagavond de discussiebijeenkomst ‘In arren moede’, en je kunt veel beweren, maar toch niet dat armoede de laatste tijd in Nederland geheim gehouden is. Uit de losse pols: er zijn net twee fototentoonstellingen geopend over armoede, we hebben een armoedemonitor, het SCP bracht drie weken geleden zijn armoedebericht uit, Kerk in Actie publiceerde zijn eigen alarmrapport. En als je in de verkiezingscampagne Bos en Marijnissen moest geloven, werden er op elke hoek in Nederland voedselpakketten uitgedeeld.

Nee, die 10 procent ‘lage inkomens’ zoals ze tegenwoordig heten, hebben ruim voldoende belangstelling, al weet ik ook wel dat je met belangstelling je maag niet vult. Wij keken in de kerk eerst naar de tv-film Cirkel van armoede. Er was een mevrouw die dag in dag uit alleen brood met suiker at. Daarna debat met armoedesocioloog Godfried Engbersen, een meneer van de Utrechtse diakonie die de voedselbank beheert, de PvdA-wethoudster die al vlot de pispaal werd omdat ze de sociale dienst in haar pakket heeft, en het SP-Kamerlid Paulus Jansen. Snel bleek dat niet het feitelijke geldgebrek het probleem is, maar het niet kennen van de wegen, te laat invullen van te ingewikkelde formulieren, het slodderen van ambtenaren. Een meneer in de film had zijn kwijtschelding voor 2006 niet aangevraagd en er was sprake van een ‘langdurigheidstoeslag’.

En vroeger kneep de woningbouwvereniging een oogje dicht bij huurachterstand. Tegenwoordig zijn al die gefuseerde corporaties zo groot dat je niet verder komt dan het call center. Er is geen contact meer en dus is de verhuurder onverbiddelijk tegen wanbetalers.

Waaruit niet volgt dat het met de armoede erger is dan vroeger – al zou je het gezien alle alarm wel denken. Het afgelopen jaar deed ook de Volkskrant onderzoek. Aan de koppen mankeerde het niet. ‘Behoefte aan hulp is nog nooit zo groot geweest’ of ‘Armoede groeit sterk’. ‘De rijken rijker maken en de armen relatief armer – dat was het beleid van Balkenende.’ Zeker, tot 2002 daalde het aantal lage inkomens. En tussen dat jaar en 2005 kwamen er honderdduizend huishoudens met zo’n ‘laag inkomen’ bij. Niet zozeer vanwege Balkenende maar vanwege de conjunctuur. Want als je de artikelenserie precies las, was hij feitelijk opvallend genuanceerd over die sterk gestegen armoede. De betrokken universitaire onderzoekster vond het beeld ‘gecompliceerd’. Ze meende dat armoede vaak een tijdelijke kwestie is waar men weer uit klautert. En onlangs was er een nieuw armoedebericht van het SCP, waaruit bleek – nog altijd onder Balkenende – dat de armoede flink aan het dalen is.

De toegenomen aandacht voor armoede heeft eigenlijk niet zoveel met toenemende armoede te maken. Ik stuitte op een bericht in de Volkskrant uit 1997. Verslaggeefster José Smits, later PvdA-Kamerlid, sloeg alarm namens twaalf gemeenten waar de ‘diepe armoede’ van ‘veel gezinnen in de bijstand’ niet meer te harden was. Het lijkt er sterk op dat er altíjd meer armoede is. Wat niet wegneemt dat er kennelijk toch iets is veranderd: de ethische politiek is in alle hevigheid terug, net zo Nederlands als oliebollen en de tien kilometer op de schaats.

De verzakelijking van paars en de stroom hervormingen van Balkenende hebben er misschien toe geleid gezorgd dat het engagement een ruim decennium min of meer ondergronds is gegaan. Engbersen herinnerde eraan dat er ooit werd gedebatteerd over wat precies ‘echte minima’ waren.

Nu hebben we het met een zekere wellust weer over ‘armen’. De oprechte verontwaardiging, die is terug. Zie het oproer over het generaal pardon dat indertijd door de PvdA werd afgewezen, of de nieuwe woede over het dierenleed dat toch al wat langer meegaat.

Ook is er grote behoefte aan het internationale getuigen, van Darfur tot Irak en Palestina. Maar is het nog wel politiek te noemen? Is er een project, een alternatief, een uitgedacht programma? Ik voelde in de Lutherse kerk hoe de solidariteit bijna terug is bij zijn christelijke wortels. Goed doen. En ook de SP is moeiteloos teruggekeerd naar het katholicisme en Anja Meulenbelt gaat tegenwoordig ter communie bij Huub Oosterhuis.

Bijna twintig jaar geleden maakte ik voor de Volkskrant een rondreis langs de crisis van Europees links. Toen al, de Muur was nog niet eens gevallen. In Parijs stuitte ik op de génération morale, een groep jongeren die zich had afgekeerd van de socialistische president Mitterrand. Ik citeer mijn stuk van toen: ‘Elk links project is gesneefd, zij houden alleen de mensenrechten over. Geen programma. Wantrouwen tegen de gevestigde macht, links dan wel rechts, simpele vormen van solidariteit, antiracisme, verdediging van de onderklasse.’ Ik sprak erover met een kritische jongerenwatcher. Hij noemde ze de génération-clip. Ze combineerden ethisch engagement, een feilloos gevoel voor de media, een antipolitieke instelling.

En hij noemde nog een karakteristiek: het is allemaal vluchtig, beklijft niet. We zullen zien of de armoedeverontwaardiging de kabinetsformatie overleeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden