Arme landen snakken naar belastinggeld

Niet gehinderd door de internationale regels ontwijken multinationals massaal belasting in ontwikkelingslanden. De OECD probeert er iets aan te doen.

'Winst moet worden belast in elk land in verhouding tot waar die winst is gerealiseerd.' Dit was het uitgangspunt van de Internationale Kamer van Koophandel in 1921, ten tijde van het kolonialisme. Anno 2013 klinkt het bij monde van de voorzitter van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OECD) niet veel anders. 'Zorg dat belasting wordt geheven over de winst in de landen waar economische activiteit wordt gegenereerd.'


'In de discussie over belastingontwijking is dit nu het standpunt van de 34 rijkste landen'. Professor Roy Rohatgi, voormalig consultant bij Arthur Andersen en nu gasthoogleraar Indian International Taxation in Wenen, barst bijna uit zijn vel van verontwaardiging achter het leergestoelte in de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) in Amsterdam. Met zo'n instelling zal de wereld nooit een oplossing vinden voor de massale belastingontwijking door multinationals, oreert Rohatgi.


De grote invloed van de rijke landen via de OECD in wereldinstituties als de Wereldbank, de Verenigde Naties en het Internationaal Monetair Fonds (IMF) baart meer partijen zorgen op de Global Tax Policy Conference die afgelopen donderdag in Amsterdam werd georganiseerd door de Universiteit van Maastricht. 'Veel belastingregels in ontwikkelingslanden dateren nog uit 1920 toen Europese landen na de Eerste Wereldoorlog hun belastinginkomsten probeerden op te vijzelen met inkomsten uit de koloniën', vertelt organisator en universitair hoofddocent Ramon Dwarkasing.


Volgens fiscalist Dwarkasing verzetten opkomende landen als India en China zich nu tegen de oude koloniale belastingregimes die de zogeheten 'bronlanden' berooid achterlieten. De OECD zou het huidige systeem juist proberen te handhaven om de eigen multinationals te behagen en het eigen investeringsklimaat te beschermen. Maar die praktijk is volgens Dwarkasing niet langer houdbaar, helemaal nu sinds 2012 het totaal aan wereldwijde directe bedrijfsinvesteringen in ontwikkelende landen die in rijke landen heeft overstegen.


Het probleem van belastingontwijking staat sinds het uitbreken van de mondiale crisis hoog op de agenda. De belastingpraktijken van bedrijven als Apple, Google en Starbucks leidden wereldwijd tot morele verontwaardiging ; terwijl burgers de lasten van bezuinigingen moeten dragen, verdienen de bestuurders en aandeelhouders van multinationals alleen maar meer.


De wijdverbreide praktijk van het schuiven met winsten, mijden van bronbelasting, misbruik van belastingverdragen en vooral het gegoochel met zogeheten verrekenprijzen (transfer pricing) is inmiddels iedereen een doorn in het oog. In 2012 besloot de G20 in het Mexicaanse Los Cabos iets te doen aan base erosion and profit shifting. Dit zogeheten BEPS-project is nu in handen van de OECD.


Op die bijeenkomst in Los Cabos werd unaniem besloten dat de internationale belastingregels niet meer voldoen aan het moderne -digitale - bedrijfsklimaat. Een virtueel bedrijf als Google kan zich immers overal vestigen zonder belasting 'aan de bron' te moeten betalen en kan door ingenieus schuiven met verrekenprijzen de belastingdruk verder verlagen. Afrika loopt naar schatting jaarlijks 34 miljard dollar (24,5 miljard euro) mis aan belastinginkomsten, alleen al dankzij de praktijk van transfer prices. Via belastingparadijzen als Nederland worden honderden miljoenen euro's weggesluisd dankzij de hier aanwezige fiscale consultancy en het gunstige vestigingsklimaat.


'Belasting ontduiken is een van de grootste hobby's van de mensheid', erkent Harry Roodbeen van het ministerie van Financiën. 'De wereld is zijn doel voorbijgeschoten in het voorkomen van dubbele belastingen. Maatregelen om de misstanden aan te pakken zijn tot nog toe helaas weinig succesvol geweest.'


De bedenkelijke reputatie van Nederland als belastingparadijs kreeg vorige week een nieuwe knauw toen bleek dat de clan rond de Oekraïense oud-president Janoekovitsj miljoenen dollars via Nederland het land uit hebben heeft gesluisd. Dat er nu echt wat moet gebeuren is volgens Roodbeen duidelijk, maar dan wel in internationaal verband. BEPS is volgens hem een stap in de goede richting. 'Perfect is het vast nog niet, maar over zo'n dossier moet je ook niet al te hoge ambities koesteren.'


Wereld te winnen

De Indiase en Afrikaanse aanwezigen op de conferentie donderdag hebben geen vertrouwen in het project. 'Wat heeft aanpassing van de regels voor zin als ze aan de basis al niet deugen', vraagt Rohatgi zich af. Over één ding zijn de aanwezigen het echter wel eens: er moet wat worden gedaan aan zogenoemde 'belastingloze staten'. Nog veel landen zijn te afhankelijk van donorgeld of missen een adequaat administratiesysteem of goed bestuur om belasting te kunnen heffen. Bovendien ontduiken rijke burgers in arme landen massaal belasting. Tax Justice Network schat dat hiermee 50 miljard dollar is gemoeid.


Het IMF wijst op het gat tussen potentiële belastinginkomsten en gerealiseerde belastinginkomsten in ontwikkelingslanden. In Indonesië en Mozambique is dat gat 50 procent, in het Verenigd Koninkrijk ter vergelijking 13 procent. Zowel op het niveau van winstbelasting als btw valt een wereld te winnen.


'En dat moet ook', zegt Sanjeev Gupta van het IMF. 'Burgers eisen in toenemende mate publieke diensten van hun overheid. Om daaraan te kunnen beantwoorden moeten landen hun discipline veranderen.' Enkele van de aanbevelingen zijn het verbreden van de belastinggrondslag, betere handhaving van de regels en internationale samenwerking.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden