Arm Zutphen na aftocht rechters

De rijksdienst wordt compacter en Zutphen is de klos. Na het vertrek vorig jaar van het Openbaar Ministerie, verdwijnt straks ook het opleidingsinstituut voor rechters.

ZUTPHEN - Burgemeester Arnold Gerritsen doet vandaag nog één wanhopige poging minister Opstelten van Justitie op andere gedachten te brengen, maar het ziet er slecht uit voor Zutphen. Het stadje aan de IJssel zal, een mirakel daargelaten, het prestigieuze SSR naar Utrecht zien vertrekken. SSR (Stichting Studiecentrum Rechtspleging) is hét opleidingsinstituut voor Nederlandse rechters en officieren van Justitie. De rijksdienst wordt compact, en Zutphen is helaas geen rijksconcentratielocatie.


In de ontbijtzaal van het Eden hotel, aan het 's-Gravenhof tegenover de oude Walburgiskerk, kun je ze bijna elke doordeweekse ochtend zien zitten. De in overgrote meerderheid vrouwelijke juristen, die straks in Nederland de rechtspleging voor hun rekening gaan nemen. Ze worden opgeleid in De Witte Vleugel, een statig gebouw op één minuut lopen. Nog wel.


'Als SSR weggaat, wordt Zutphen in het hart getroffen', zegt burgemeester Gerritsen. En het hart van Zutphen is een justitieel hart. Nergens in Nederland werd eerder rechtgesproken dan in de voormalige hofstad van de graven van Gelderland. Het gebeurt er met zekerheid al meer dan 800 jaar, vermoedelijk al sinds de tijd van Karel de Grote en mogelijk zelfs al sinds de vierde eeuw. Zutphen is de bakermat van het Nederlandse recht.


De vooraanstaande rol in de rechts-geschiedenis gaat terug tot Otto I, graaf van Gelre, die Zutphen tussen 1191 en 1196 stadsrechten schonk. Daarmee werd de stad het juridische centrum dat het sindsdien is gebleven. Met het fijnmazige stelsel van instituten en instellingen dat daarbij hoort.


Compacter

De overheid moet efficiënter en goedkoper gaan opereren, vindt het kabinet-Rutte. Minder ambtenaren, minder gebouwen: de rijksdienst moet compacter. Dat is slecht nieuws voor veel steden. Compact betekent in managementjargon namelijk 'ontdubbelen', 'shared services' en vooral 'clusteren'. Er moet in 2015 ruim 6 miljard euro op de overheidsdienst worden bezuinigd, en nog eens 6.5 miljard structureel. Onderdeel van de operatie 'compacte rijksdiensten' zijn de 'rijksconcentratielocaties'


In 2020 moet het overgrote deel van de gestroomlijnde, ontdubbelde en geclusterde rijksdiensten zijn verzameld in twaalf steden: Groningen, Leeuwarden, Zwolle, Arnhem, Utrecht, Amsterdam, Den Haag, Rotterdam, Den Bosch, Breda, Eindhoven en Maastricht/Heerlen, in het clustertaalgebruik alvast samengevoegd tot 'Zuid-Stad'. Nu zit de overheid nog op 1.800 locaties, verspreid over 130 plaatsen.


Wat moeten ze in het kleine Zutphen (47 duizend inwoners) tegen zulke plannen beginnen? Veel grotere steden gaan straks ook hun rijksdiensten kwijtraken en die staan net zo machteloos. Rector Rosa Jansen van SSR schreef het op 12 oktober al op haar weblog: 'Vaarwel Zutphen.' Volgens haar hoort een 'modern landelijk opleidingsinstituut' anno 2011 niet 'in de periferie' van het 'verafgelegen Zutphen', maar 'in het hart van het land'.


Vorig jaar werd Zutphen al hard getroffen toen het Openbaar Ministerie naar Arnhem vertrok. Daarop verlieten ook twee grote advocatenkantoren het stadje. Binnenkort verdwijnt ook de Raad voor de Kinderbescherming. De recherche- en kaderschool van de politie zit al in Apeldoorn. Inmiddels zijn in de rechtssector zo'n 300 hoogwaardige arbeidsplaatsen verdwenen. Het SSR telt er nog eens 90. Even leek zelfs de rechtbank te worden ontmanteld, maar dat kon worden voorkomen.


'Een belangrijke doelgroep trekt weg', zegt Bob Tempelman, bestuurslid van Theater de Hanzehof. 'Het kan bijna niet anders of dat gaat ten koste van de dynamiek van Zutphen. Je zult het merken aan de kleur van onze programmering. Ons publiek zal veranderen, de ruimte voor klassieke muziek en experimentele dans wordt kleiner. Dat zou jammer zijn. Je wilt naast het bokbierfestival ook het cellofestival behouden.'


Avant-garde

Het netwerk van rechtsinstellingen in de stad zorgde voor een welvarende avant-garde, die Zutphen uittilde boven de status van slaperig provinciestadje. Dat netwerk verkleint zienderogen.


'Het is een intellectuele verarming', zegt Jaap Deen, eigenaar van boekhandel Van Someren & Ten Bosch. 'Dit zijn mensen met opleiding, interesse in boeken en ze hebben geld.'


Ongetwijfeld is er een verband tussen hun vertrek en het culturele klimaat in Zutphen, al noemt Deen dat moeilijk te kwantificeren. Hij maakt zich zorgen over de gevolgen voor zijn winkel, 'maar wat kun je tegen dit soort ontwikkelingen doen? Mooie boeken blijven verkopen, meer niet.'


Als ook SSR verdwijnt, wordt het adagium 'Zutphen justitiestad' een gotspe. Dan worden het 's-Gravenhof, de Sint Walburgiskerk en andere historische gebouwen onderdeel van een openluchtmuseum. Dan wordt, zeggen ze in Zutphen, hun stad een tweede Doesburg, een stukje stroomopwaarts aan de IJssel: rijk verleden, doods heden.


Smeekbrief

Eind augustus stuurde Gerritsen minister Opstelten al een smeekbrief. De stad heeft de Staat der Nederlanden al voor de rechter gedaagd - je bent justitiestad of niet - omdat een convenant tussen gemeente en rijksoverheid niet zou zijn nagekomen. Zutphen beroept zich op toezeggingen over verlenging van het verblijf van SSR als compensatie voor het vertrek van het OM. Zutphen verloor.


De staat, zegt Gerritsen, gedraagt zich onbetrouwbaar. In de Kamer lijken PvdA, D66 en CDA gevoelig te zijn voor de argumenten van de burgemeester. Maar dat is niet genoeg.


Elk jaar komen er nu nog bijna 25 duizend SSR-cursisten naar de stad. Die overnachten in de twee grote hotels, Hotel Eden en het Intell. Het eerste verwacht tussen de 5.000 en 8.000 overnachtingen te verliezen, het tweede 1.500. 'Veertig procent van mijn omzet valt weg', zegt Mark Lankveld, general manager van het Eden Hotel. Bij het Intell verliezen ze naast de overnachtingen ook nog een paar duizend vergaderingen per jaar.


Restaurant 't Schulten Hues is het enige restaurant in de Achterhoek met een Michelinster. Kok en eige-naar Peter Gast ondervindt de economische crisis al aan den lijve, het vertrek van de juristen kan hij er eigenlijk niet bij hebben. 'Ze zijn heel belangrijk voor de economie van Zutphen. Voor mij, maar ook voor kledingzaken, woonwinkels en andere zaken. Het wordt er niet leuker op. Een hele beroepsgroep is straks weg. Ze laten de stad leeggebloed achter.'


'Er wordt een belangrijke poot van de lokale economie weggezaagd, en dat is heel jammer', zegt Bob Tempelman. 'De hele chemie van Zutphen wordt anders. We blijven een mooi gelegen stadje aan de IJssel, met een hoog antroposofisch gehalte. Het Siena van Nederland, zeggen ze wel eens. Maar of je met die kwalificatie hoogopleiden hierheen blijft trekken?'


'Ik heb de hoop nog niet opgegeven', zegt burgemeester Gerritsen.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden