Arm und reich

Europa kent geen sterkere economie dan de Duitse. En toch stijgt de armoede en groeit de kloof tussen arm en rijk. Want in Duitsland
kun je werk hebben en toch niet rondkomen.

1 Armoede in het economisch sterkste land

Zelf lijdt ze niet, zegt Anke B. (54). Ergens vindt ze het zelfs wel 'cool' hoe ze het doet. 'Ik voel me soms net een lid van de oorlogsgeneratie, die ook met weinig moest rondkomen. Ik ben een soort bezuinigingsprofessional geworden. Ik weet precies hoe en waar je een euro kunt sparen.'


Maar voor haar jongste zoon weet ze dat het moeilijk is. Geld voor het zwembad kan ze de 15-jarige scholier niet geven, geld voor de tram is eigenlijk al te veel. En hij schaamt zich ervoor met het beruchte 'blauwe kaartje' van de sociale dienst naar school te gaan om korting te krijgen op het middageten. Daarom doet zij dat voordat de schooldag begint, 'zodat zijn medeleerlingen niet merken dat we arm zijn'.


De armoede is haar zomaar overkomen, vertelt Anke B. in de Noord-Duitse havenstad Bremen, al jaren een van armste regio's. Ze heeft biologie gestudeerd, voor de toekomst leek alles geregeld. Toen kreeg ze een gehandicapt kind, haar oudste. Ze was alleen, en kon kiezen: hem weggeven of haar baan opgeven.


Dat laatste deed ze. Negentien jaar lang verpleegde ze hem, kreeg er financiële hulp bij, tot hij vijf jaar geleden stierf. Toen ze weer aan het werk wilde, bleven de deuren voor haar dicht.


Ze heeft nu een baantje gevonden op een basisschool. Tien uur werkt ze er, rondkomen kan ze er niet van. Ze is aangewezen op de aanvullende uitkering Hartz IV. De uitkering bestaat uit 374 euro per maand en is aan een strikt pakket van eisen gebonden. Meer werken wil ze graag. 'Maar als ik bijvoorbeeld 20 uur zou werken, zou ik slechts 25 euro meer ontvangen per maand. En dan kan ik mijn jongste zoon 's middags niet meer opvangen.'


Armoede is een relatief begrip, maar je kunt B. zonder twijfel arm noemen, zegt de jurist Thomas Beninde. Hij werkt nu al twintig jaar bij het adviescentrum voor werklozen Agab. De armoede is opnieuw licht gegroeid in Duitsland. Aan de ene kant zijn er de mensen die arm zijn geboren; Bremen kent stadsdelen met families van wie ook de derde generatie van uitkeringen leeft. Maar het schrijnendst vindt de jurist de mensen zoals Anke B. die van de ene op de andere dag arm zijn geworden. Die mogelijkheid wordt de laatste jaren steeds waarschijnlijker.


De zorg om het aantal 'nieuwe armen' komt precies op het moment dat de overheid jubelt over het 'banenwonder', de snel dalende werkloosheid. Rond 2005 hadden nog vijf miljoen Duitsers geen werk , nu zouden het er minder dan drie miljoen zijn.


Volgens Wilfred Runge, bedrijfsleider van de zogeheten 'Bremer Tafel', de lokale voedselbank, maskeren dergelijke cijfers echter de realiteit: er is een grote groep die banen met uiterst lage lonen heeft. Niet voor niets is het aantal Tafels in een paar jaar tijd enorm gestegen; er zijn nu zo'n 900 vestigingen.


Op een vrijdagmiddag in Bremen is de wachtkamer van de Tafel inderdaad vol. Er zitten veel migranten, ouderen en ook een aantal personen die kort geleden nog betere tijden moeten hebben gekend. Het verhaal van Frank Rosenthal (48) zegt genoeg. Hij is gepromoveerd en werkt als consultant. Vroeger had hij geld zat, vertelt hij. Na een scheiding verloor hij zijn baan en raakte hij aangewezen op Hartz IV.


Hoog percentage miljonairs

Bremen heeft door de slechte statistieken inmiddels een beruchte status, maar de armoede is er niet direct te zien. In een aantal wijken van de stad gaat het zelfs uitstekend. Bremen kent een opvallend hoog percentage miljonairs, de stad trekt nog steeds voldoende bedrijven aan. Maar de werkloosheid ligt er met 10,4 procent wel tegen het Oost-Duitse gemiddelde aan.


Een op de vijf inwoners wordt door armoede bedreigd, eenderde van de kinderen leeft tegen de armoedegrens aan.


De een wijt de armoede aan de teruglopende zware industrie, de ander aan de schulden van de overheid. Jurist Beninde legt de oorzaak echter ook bij de invoering van Hartz IV in 2005, waardoor mensen al na een jaar werkloosheid met een scherpe daling van inkomsten te maken krijgen.


Maatschappelijke kloof

Nu al is te zien dat de armoede tot een groeiende maatschappelijke kloof leidt, zegt hij. Armoede gaat er volgens hem namelijk ook om dat de kans op onderwijs en deelname aan het culturele leven drastisch wordt ingeperkt en daarmee de kansen op te klimmen. In arme wijken is het aantal kinderen dat hun eindexamen haalt nu al drie keer zo laag als in betere wijken.


De biologe Anke B. doet er alles aan om haar zoon de kans op onderwijs te blijven bieden. 'Hij is de beste van zijn klas in Spaans, maar hij kon niet mee op schoolreisje naar Madrid. Daar had ik geen geld voor'. Ze loopt nu 's avonds langs het grofvuil. Wat ze daar voor bruikbaars vindt, verkoopt ze op eBay als bijverdienste.


B. is ook een tijdlang bij de Tafel geweest om goedkoop levensmiddelen in te slaan, maar dat konden haar eergevoel en haar maag op een gegeven moment niet meer verdragen. 'Ik ben waarschijnlijk een elegante onder de behoeftigen', zegt B.


Nu koopt ze liever de aanbiedingen bij de reformwinkel - en bezuinigt ze in huis op het watergebruik. Haar zoon doucht niet meer thuis, maar twee keer per week op de voetbalvereniging. Zelf heeft ze een goedkope sauna gevonden waar ze twee keer per week terecht kan. Ze spaart er 20 euro per maand mee uit.


2 De kloof loopt tussen Noord en Zuid

Echte rijkdom laat zich niet zomaar zien. De reis naar Reinhold Würth, een van de rijkste Duitsers en 196ste op de lijst van de rijkste mensen ter wereld, voert uren door het platteland. In het zuiden van het land is er geen stadse glamour, maar een hoofdkantoor tussen de heuvels van Baden-Württemberg.


De 'schroevenkoning' wordt Würth genoemd, of ook wel: 'de vorst van Künzelsau'. Sommigen zeggen het geïrriteerd, de meesten met ontzag. Het stadje Künzelsau is mede dankzij Würth het centrum van een wereldimperium geworden. Hij biedt werk aan 66 duizend mensen in 82 landen, liet 27 musea bouwen, een school, hotels, een vliegveld, en werkt nu aan een concertzaal.


Würth is een van die typische naoorlogse ondernemers die zo'n sterk stempel op de Duitse economie hebben gedrukt. Vanuit zijn bureaustoel kijkt hij over de glooiende velden uit. Hier is hij geboren, hier werd hij multimiljardair. Een bronzen hindoe-beeld staat voor het raam. Op zijn werktafel modellen van zijn vier privéjets.


Het is nauwelijks voor te stellen dat het hier na de oorlog arm en agrarisch was. Het land was kapot, de mensen trokken er weg, zegt hij. Toen hij 11 jaar was, werd hij in het ijzerwarenwinkeltje van zijn vader Adolf gezet. 19 was hij toen zijn vader stierf en hij de leiding overnam. Nu gaan er dagelijks 32 duizend handelsreizigers voor hem op pad. Ze verkopen van alles, van ijzerwaren tot chemische producten en verzekeringen.


Würths levensverhaal vertelt daarmee ook veel over de opmars van de Zuid-Duitse regio. De deelstaten Beieren en Baden-Württemberg behoren tot de succesvolste regionen van Europa. De werkloosheid is er minimaal, in Künzelsau en omstreken 3 procent.


Waarom? De meeste Zuid-Duitse ondernemers zien de oorzaak graag in plichtsbesef, discipline en de christelijke moraal. Würth ziet dat praktischer: je moet eenvoudig iets aanbieden dat anderen niet hebben. 'Wereldmarktleiders', worden mannen als hij genoemd. Familiebedrijven zijn het meestal, al decennia gespecialiseerd op een klein technisch gebied, onmisbaar voor de zware industrie wereldwijd en de Duitse machine- en autobouw.


De omstandigheden hebben hen daarbij geholpen, vertelt Würth. Na de oorlog hebben de grote bedrijven hun fabrieken verlegd naar het zuiden van het land. Allemaal hadden ze schroeven nodig van hoge kwaliteit. De jonge Würth deed wat zijn vader hem had voorgedaan: hij wachtte niet af, maar ging zelf op de klanten af.


Ondanks de welvaart toont men in dit deel van het land rijkdom liever niet. In Baden-Württemberg houden de meeste multimiljonairs hun Porsches in de garage. Würth is daarop een uitzondering. Hij laat zien wat hij heeft, omdat hij vindt dat de omgeving er ook van profiteert. Hij liet op het hoogtepunt van de crisis een jacht van miljoenen euro's te water, maar doet ook veel voor gehandicapten en is een van de belangrijkste kunstmecenassen van het land - al zijn zijn methodes niet altijd geliefd.


Zo kocht hij onlangs het duurste schilderij van Duitsland, voor naar verluidt 50 miljoen, de beroemde Darmstadt Madonna van Hans Holbein de Jongere uit 1526. Hij kaapte het weg voor de neus van het Städel Museum in Frankfurt. Waarom? 'Omdat ik het leuk vind.' En de firma en de regio hebben er ook wat aan. Nu trekt het drommen toeristen naar zijn privémuseum diep in de provincie.


De aanpak van de Zuid-Duitse wereldmarktleiders wordt internationaal geroemd. Maar als je Würth vraagt of hij nu trots is op dat succes, relativeert hij dat snel. Zo rooskleurig is het allemaal ook weer niet, zegt hij. In het zuiden gaat het goed, maar dat betekent niet dat het hele land zo makkelijk meekomt. Om nog maar te zwijgen van het continent; ook zijn bedrijf heeft te kampen met de teruglopende vraag uit Zuid-Europa.


Evenveel werkloosheid

Het tekent de stemming onder de Zuid-Duitse rijken. De verschillen met de rest van het land zijn flink. Jarenlang was er het verschil tussen het voormalige Oost-Duitsland en de oude westelijke deelstaten. Inmiddels lijkt er eerder een kloof tussen Noord en Zuid te groeien, op uitzonderingen als het rijke Hamburg na. In sommige steden in het Roergebied is er zelfs evenveel werkloosheid als in het oosten.


Beieren, Baden-Württemberg en in mindere mate Hessen betalen nu al jaren ruimschoots mee aan de problemen van de minder sterke deelstaten. Door de eurocrisis zijn daar de kosten voor de schuldenstaten van de EU bijgekomen.


Kan Zuid-Duitsland zich dat nog veroorloven? Würth haalt de woorden aan van de voormalige minister-president van Baden-Württemberg, Günter Oettinger, nu eurocommissaris. 'Als we alleen zouden zijn, zouden we het betere Zwitserland zijn.' Maar we zijn niet alleen, zegt Würth. En uiteindelijk is het voor de economie van de deelstaat ook heel goed geweest dat er een grote Duitse afzetmarkt was.


Zo denkt hij ook over Europa. Diverse conservatieve Zuid-Duitse politici laten zich kritisch uit over de Europese schuldenstaten. Würth ziet dat anders. Europa heeft 'vrede en vrijheid' gebracht. En, niet onbelangrijk: 'Duitsland heeft ervan geprofiteerd.'


Dus betalen de Zuid-Duitse deelstaten wat hem betreft hun flinke sommen voor het arme noorden en voor Europa - omdat ze er zelf ook iets aan hebben. Over vijftig jaar is men die crisis toch vergeten, zegt hij, en zal deze tijd als een noodzakelijke fase in de totstandkoming van 'de Verenigde Staten van Europa' worden gezien. Even doorbijten dus nog, schat de schroevenkoning, tot 2015.


CONTRAST


De kloof tussen arm en rijk

De kloof tussen arm en rijk lijkt in Duitsland te groeien. Niet alle onderzoeken duiden op hetzelfde, maar volgens het Duitse CBS is de groep armen gegroeid, terwijl de rijken juist rijker worden. Deze armoede staat in contrast met de dalende werkloosheid. Volgens sociale organisaties is dat een gevolg van de hervormingen (Agenda 2010) onder oud-bondskanselier Gerhard Schröder (SPD). Sindsdien is het aantal werkenden met lage lonen gegroeid. Ze zijn op een aanvullende uitkering aangewezen. De zogeheten Hartz IV-uitkering, die eigenlijk voor langdurig werklozen is bedoeld, bedraagt 374 euro per maand voor het noodzakelijke levensonderhoud. Woningkosten worden beperkt vergoed.


NOORD


De andere kant van het Duitse succes

Bremen is een van de armste Duitse steden. Zo'n 12 miljoen Duitsers gelden als arm. Voor singles betekent dat maximaal 940 euro p.m. (60 procent van het gemiddelde inkomen). Met 15,8 procent ligt Duitsland net onder het Europees gemiddelde. In Nederland is rond 10 procent arm, in Spanje 20,7.


ZUID


Duitse solidariteit staat onder druk

Met Beieren, Hessen en Hamburg behoort Baden-Württemberg tot de rijkste deelstaten van Duitsland. De laatste jaren morren die rijke regio's geregeld over de miljarden die zij jaarlijks betalen aan de armere deelstaten. In 2011 ging het om 7,3 miljard euro, waarvan 3 miljard voor de hoofdstad Berlijn.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden