Arm Nederland

Niet elke landgenoot is in de ban van de nieuwe welvaart. Het aantal huishoudens met schulden neemt eerder toe dan af....

DE VLOER van de grote huiskamer in Het Kompas ligt bezaaid met speelgoed en zowel binnen als in de tuin spelen kinderen. Het interieur is gloednieuw en licht. Een stijlvol geklede man zit onderuitgezakt in een tuinstoel op het terras, mobiele telefoon aan zijn oor. Hij houdt een schuin oog op zijn twee beweeglijke zoontjes. Het verbouwde klooster - gelegen in een keurige buurt van Gouda - lijkt nog het meest op een kinderdagverblijf.

Dit is daklozenopvang Het Kompas. Op een van de banken in de huiskamer zit Mariënella (39) uit Curaçao te praten met een andere vrouw. Als Mariënella lacht, glimt haar gouden tand, waarin een diamantje schittert. Haar mobiele telefoon ligt voor haar op tafel, naast een pakje sigaretten.

Drie maanden woont ze nu hier, samen met haar twee kinderen van 12 en 14. Door 'financiële omstandigheden' moest ze haar huis in Breda uit. Ze lacht grimmig als ze uitlegt hoe ze dakloos raakte. 'Ik was getrouwd, we werkten allebei dus we verdienden goed. Toen ik ging scheiden, liep het mis. Mijn nieuwe vriend, bij wie ik was ingetrokken, had financiële problemen. Ik moest ineens van één inkomen rondkomen, en dat was wennen. Toen mijn vriend zijn huis uit moest, stonden wij ook op straat.'

Het Kompas huisvest vooral alleenstaande ouders met kinderen die dakloos zijn geraakt. Zeventien van de 32 personen die gebruik maken van deze Leger des Heils-instelling, zijn minderjarig. Gemiddeld drie maanden blijven ze hier, met hun ouders, meestal hun moeder. Ze slapen in kleine kamertjes in een stapelbed en gaan naar een nabijgelegen school, tot het gezin elders nieuw onderdak vindt.

Bijna iedereen die bij Het Kompas aanklopt, heeft financiële problemen, vertelt Erik, die zijn achternaam niet wil geven. De sociaal-pedagogisch werker weet dat de buitenwereld doorgaans een ander beeld van daklozen heeft: die zijn allemaal verslaafd, of psychiatrisch patiënt. Erik: 'Voor hen hebben we andere opvangmogelijkheden. Ze komen niet bij de ouders en kinderen terecht.'

Het gaat goed in Nederland. De welvaart is nog nooit zo groot geweest, de werkloosheid sinds tijden niet zo laag. De salarissen van topmanagers stegen vorig jaar met 13 procent. Funshoppen is de favoriete hobby van een groot gedeelte van het Nederlandse volk. Kranten en tijdschriften staan vol verhalen over de hoogconjunctuur en de manieren waarop het 'nieuwe geld' kan worden besteed.

Maar wie goed luistert, hoort ook minder florissante geluiden. Het aantal huishoudens dat op of net onder de armoedegrens leeft, is niet gedaald, terwijl de werkgelegenheid sterk is gestegen. De inkomensongelijkheid wordt steeds groter. Het aantal huishoudens met ernstige schulden neemt eerder toe dan af. En steeds meer gezinnen met jonge kinderen komen in het daklozencircuit terecht.

Het zijn onrustbarende cijfers die het ministerie van Sociale Zaken noemt in het rapport Zicht op het Onzichtbare uit begin 1999: ruim 230 duizend Nederlandse gezinnen bevinden zich in een 'zeer risicovolle schuldensituatie'. Vijfhonderdduizend huishoudens lopen risico op een 'problematische schuld' - een schuld die niet binnen afzienbare tijd kan worden afgelost.

Ook onrustbarend, maar bijna verdrongen door de euforie over miljardenmeevallers: de conclusies van het CBS en het Sociaal Cultureel Planbureau in de Armoedemonitor 1999. Bijna de helft van de eenoudergezinnen - 116.000 - moest in 1997 rondkomen van een inkomen rond of onder het sociale minimum. 10 Procent van de Nederlandse huishoudens leefde in datzelfde jaar op of onder de armoedegrens.

Natuurlijk overlappen de cijfers elkaar: de meeste huishoudens met problematische schulden zijn tevens eenoudergezinnen met kinderen, die moeten rondkomen van een minimuminkomen. Steeds meer (eenouder) gezinnen doen een beroep op instellingen voor daklozenopvang. Maar de overlapping is niet compleet: ook gezinnen met een bovenmodaal inkomen raken in de schulden.

SINDS TWEE jaar bestaat de Wet Schuldsanering Natuurlijke Personen (WSNP), voor particulieren met problematische schulden. De wet moet voorkomen dat zij definitief afglijden naar een faillissement. Als een vrijwillig akkoord tussen schuldeisers en schuldenaren niet meer mogelijk is, beslist de rechter hoeveel de schuldenaar maandelijks moet aflossen. Ook bepaalt hij de duur van de aflossing - meestal drie jaar. Schuldeisers zijn verplicht hieraan mee te werken. Na drie jaar begint de schuldenaar met een schone lei, en wordt alles kwijtgescholden dat niet is afgelost.

De familie Bakker uit Amsterdam weet uit eigen ervaring hoe de WSNP werkt. Ze hebben een schuld van rond de twee ton. Vier jaar geleden hadden ze nog een groot huis en een luxueuze auto voor de deur. Ina en Ruud, hun zoon van 14 en dochter van 17, huren nu een flatje in Amsterdam-Noord, en moeten rondkomen van het absolute minimum. Binnen een jaar waren ze 'helemaal naar beneden gevallen', vertelt Ruud Bakker.

De blauwe leren banken konden ze kopen van het 'herinrichtingsgeld' van de Sociale Dienst. De vloerbedekking namen ze mee uit hun oude huis.

Bakker had een koeriersbedrijf, maar door een verschil van mening met zijn verzekeraar, kon hij niet meer rijden. Tien maanden duurde het voordat hij in het gelijk werd gesteld en weer verzekerd en wel de weg op kon. Maar de achterstand die tien maanden zonder inkomsten hadden veroorzaakt, bleek niet meer in te lopen.

Ina vertelt: 'Alle meubels hebben we verkocht, alles. Op een gegeven moment zaten we op tuinstoelen, we hadden niks meer.' Ten slotte moest de familie op zoek naar hulp. Ruud: 'We hadden onszelf voor de gek gehouden. We wilden er niet aan. Maar op een gegeven moment waren gas en licht afgesneden en dreigden we uit huis te worden gezet. Mijn gevoel van eigenwaarde als gezinshoofd was nihil.'

Uiteindelijk kwam de familie in aanmerking voor de WSNP. De rechtbank wees een 'bewindvoerder' aan, die de hoogte van de schulden en het aflossingsbedrag berekende. De familie Bakker moest de komende drie jaar rondkomen van het absolute minimum.

Het is mooi om met een schone lei te kunnen beginnen. Maar het is zwaar, ervaart de familie. De bewindvoerder beheert de financiën, over elke uitgave moet met hem worden overlegd. Een vakantie of iets extra's voor de kinderen zit er absoluut niet in. Op de post staat met grote letters: 'Van bewindvoerder aan schuldenaar.' Dat is even slikken, vertelt Ina.

De schuldenproblematiek staat hoog op de politieke agenda, zegt het PvdA-kamerlid S. Noorman-Den Uyl. De politica, die aan de wieg van de WSNP stond, onderscheidt drie oorzaken van de schuldenproblematiek: de combinatie van een laag inkomen met noodgedwongen hoge uitgaven, een plotselinge onvoorziene inkomensdaling, of het welbekende gat in de hand.

Vooral eenoudergezinnen en chronisch zieken met een laag inkomen bevinden zich in de gevarenzone. Huishoudens die moeten rondkomen van het minimum zijn bijna de helft van hun inkomen kwijt aan woonlasten, concludeerde hoogleraar H. Priemus vorig jaar in het vierde jaarboek Arm Nederland.

De WSNP biedt een oplossing voor mensen met uitzichtloze schulden. Maar de wet is streng, er zijn te weinig bewindvoerders, en de wachtlijsten voor het voortraject zijn lang. De knelpunten zullen volgens Noorman-Den Uyl eind september tijdens de evaluatie van de wet ter sprake komen.

De oorzaken van de schuldenproblematiek neemt de WSNP niet weg. Het wordt mensen te makkelijk gemaakt om te consumeren op krediet - de minima evengoed als de hogere inkomens. Een wijziging van de Wet op het Consumentenkrediet is daarom in voorbereiding: het preventieve toezicht op kredietgevers wordt uitgebreid.

DE 'ARMOEDEVAL' kan niet alleen worden bestreden met lastenverlichting, maar ook met scholing en sociale activering, meent Noorman-Den Uyl: 'Het risico is groot, dat het in Nederland zo goed gaat, dat er minder aandacht is voor degenen die in de verdrukking raken.'

Iedereen lijkt gefascineerd door 'verrijking', meent ook N. Wilterdink, hoogleraar sociologie aan de Universiteit van Amsterdam. De economische vooruitgang wordt volgens hem als een feit aanvaard. Onderzoek toont aan dat vergeleken met twee jaar geleden minder mensen vinden dat de inkomensverschillen te groot zijn. 'Het gevoel van onrechtvaardigheid is minder sterk.'

In Het Kompas komt Patrick, de 12-jarige zoon van Mariënella, de sleutel van hun kamer vragen aan zijn moeder. Hij vindt het 'niet leuk' hier, zegt hij bedeesd. Terwijl ze de sleutel uit haar tasje vist, verzucht Mariënella hoe moeilijk het is geen eigen huis te hebben. Het gebrek aan privacy én aan bezigheden maken haar soms gek.

Vanochtend is ze naar de Woonwinkel gegaan, en naar de Goudsche Courant om de krant te lezen. 'En vanmiddag heb ik een gezin geholpen dat hier heeft gewoond. Ze hebben net een nieuw huis gekregen. Ik doe het om te helpen, en om iets te doen te hebben.'

Volgende week gaat ze weer werken, in de administratie. Haar leven heeft ze binnenkort weer op orde, dat weet ze zeker. Ze gebaart naar de kinderen die in de tuin krioelen, de vaders en moeders die op de banken hangen. 'Weg hier.'

De namen van Mariënella en de familie Bakker zijn gefingeerd

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden