Ark-denken

De film Noah krijgt kritiek omdat die van het bijbelverhaal over de zondvloed een milieusprookje zou maken. Maar het is eerder omgekeerd: het zondvloedverhaal bepaalt onze kijk op milieuproblemen.

WE ZIJN STOUT GEWEEST!

'De Heer zag dat alle mensen op aarde slecht waren: alles wat ze uitdachten was steeds even slecht.'


(Genesis 6:5)


Er is iets vreemds met de Britse klimaatwetenschapper Mike Hulme. In 2007 ontving hij samen met Al Gore en een handvol anderen de Nobelprijs voor de Vrede, wegens het op de kaart zetten van klimaatverandering. De jaren daarop lobbyde hij voor inperking van de uitstoot van CO2.


Alleen: dat was voordat hij ophield in klimaatverandering te geloven.


Want klimaatverandering, zegt de hoogleraar klimaat en cultuur van de universiteit van Oxford tegenwoordig, is een constructie. Iets dat tussen de oren zit. 'Klimaatverandering is een idee, zoals democratie of armoede. En net zoals je de democratie niet kunt oplossen, kun je ook klimaatverandering niet oplossen', vindt hij.


Niet dat hij een 'klimaatscepticus' is, zo iemand die ontkent dat het klimaat verandert door toedoen van de mens, god nee. 'Die kritiek raakt me echt', zegt hij op een voordracht op internet. Maar wel is Hulme ervan doordrongen dat we het milieu bekijken door de verkeerde culturele bril. Want zeg 'wereldwijde rampspoed' en 'door de mens veroorzaakt' - en westerse mensen hebben nu eenmaal de onhebbelijkheid prompt in de verkeerde modus te schieten: hee, gevalletje zondvloed.


De priesters mogen dan hebben plaatsgemaakt voor de hogepriesters van de wetenschap, de joods-christelijke traditie vormt nog altijd het canvas waarop we onze ideeën en gedachten over de wereld uittekenen. 'Natuurlijk vallen we daarbij steeds terug op oude culturele mythen en verhalen', legt Hulme desgevraagd uit per e-mail. 'En het weer en het klimaat zijn altijd een buitengewoon vruchtbare voedingsbodem voor culturele verhalen over onze plek in de wereld.'


Hulme is allang niet meer de enige die het zo ziet. We hebben 'de verkeerde broek' aangetrokken, schreven de Britse hoogleraren Gwyn Prins en Steve Rayner zeven jaar geleden in een beroemd artikel. We zien klimaatverandering te veel als uiting van menselijke zondigheid, signaleerde een internationale academische denktank genaamd de Hartwell Group. Een denkraam dat 'heeft gefaald en zal blijven falen'. En de zondvloed, dat oude verhaal van de man die van zijn god een boot moest bouwen - daarin komt het allemaal samen.

DE ZEESPIEGEL STIJGT!

'Het water op aarde nam steeds maar toe, hoger en hoger steeg het, zelfs de hoogste bergen kwamen onder te staan' (Gn 7:18-21)


Op de bodem van de zee staat een jonge vrouw. Ze draagt een zomerse jurk, een duikpak of duikbril heeft ze niet. 'We moeten waarderen dat de aarde ons de kans geeft om hier te leven', staat er bij haar beeltenis. Ze legt haar arm om een zandkleurig standbeeld, dat ook op de zeebodem staat. 'Als de gletsjers blijven smelten, zullen we snel net zo zijn als deze standbeelden, onder water en levenloos.'


Het was, hoe kan het anders, Greenpeace dat de stunt met de standbeelden uitvoerde, een paar jaar geleden, voorafgaand aan de klimaatconferentie in Cancún, Mexico. Kunstenaar Jason Taylor mocht een groep menselijke standbeelden afzinken voor de Mexicaanse kust, waarna activisten bij de sculpturen plaatsnamen om te poseren voor de campagne. 'Echte mensen kunnen niet onder water leven', was de slogan. Greenpeace wilde maar gezegd hebben: door het broeikaseffect stijgt de zeespiegel. Doe er eens wat aan, wereldpolitiek.


En toch: een beetje raar is het ook. De stijgende zeespiegel is immers niet het enige, en op veel plaatsen niet het grootste milieuprobleem. Denk aan verschuivende groeizones en weerpatronen. Dooiende permafrost, verzuring, verstoring van ecosystemen. Zelfs de watersnoodrampen die de mens steeds vaker raken, zijn doorgaans niet het gevolg van klimaatverandering, maar van erosie, ontbossing en armoede en overbevolking, die mensen overstromingsgevoelige delta's in drijft.


Zo'n 35 tot 85 centimeter zeespiegelstijging staat er voor deze eeuw in Nederland op het programma, een stijging die volgens waterbouwkundigen niet veel problemen zal geven. Een enkel tropisch eiland daar gelaten, is 'onder water leven' door de zeespiegelstijging er de komende generaties niet bij.


Toch is Noachs vloed overal aanwezig. Van het eerste WNF-rapport (The Launching of a New Ark) tot de recente Greenpeace-actie tegen oliewinning in poolgebieden ('before the trickle becomes a flood'). Van ecologische rampenfilms als Waterworld en 2012 tot de beroemde scene in An Inconvenient Truth waarin Al Gore toont hoe de wereldkaart verandert als de ijskap van Groenland smelt: in een oogwenk staat ons land onder water (wat hij verzwijgt, is dat het duizenden jaren vergt om de 30 miljoen kubieke kilometer ijs van Groenland te smelten).


Het ark-denken zit in de manier waarop we klimaatverandering iconiseren tot een ijsberenfamilie die wegdrijft op een ijsschots, en in de aanduiding van onze planeet als 'ruimteschip aarde' door astronauten - alsof de planeet zélf de ark is die ons in veiligheid moet brengen.


'De planeet is ziek. De mens is schuldig aan haar vernietiging. En nu moet hij boeten', somde de Franse filosoof Pascal Bruckner het ecodenken op in zijn spraakmakende boek Le Fanatisme de l'Apocalypse. De golven in met zo'n mensheid: ga maar lekker tussen de onderwaterstandbeelden je zonden zitten overdenken.

DE WERELD VERGAAT!

'Alles wat op aarde bestond werd weggevaagd: de mensen, het vee, de kruipende dieren en de vogels, ze werden van de aarde weggevaagd.' (Gn 7:23)


Er gaat weinig boven een goed apocalyptisch verhaal. Milieu en klimaat lenen zich er uitstekend voor. Daarop wees de Britse chemicus en Nature-hoofdredacteur Sir John Maddox al in de jaren zeventig toen hij in zijn boek The Doomsday Syndrome signaleerde dat de milieubeweging dreigde te vervallen tot pseudowetenschap en eindtijddenken.


En eindtijddenken is het geworden. 'Nooit eerder moest de mensheid met zo'n immense crisis worstelen', schrijft Greenpeace . Als we in het huidige tempo doorgaan met het uitstoten van broeikasgassen, schreef ook NASA-wetenschapper en klimaatactivist James Hansen vorig jaar, wacht ons een wereld zoals 2,5 miljoen jaar geleden, 'toen de zee 15 meter hoger stond dan nu. Twintig tot 50 procent van de soorten op aarde sterft uit. De beschaving komt in gevaar.'


Voorafgaand aan de milieuconferentie in Kopenhagen van 2009 waren er milieujournalisten die zonder omhaal schreven dat de conferentie 'het belangrijkste moment in de geschiedenis van de mensheid' zou zijn. Critici als Bruckner en Hulme moeten er weinig van hebben. 'De afgelopen twintig jaar zijn steeds meer wereldproblemen op het conto van klimaatverandering geschoven', signaleerde Hulme kort na 'Kopenhagen'. Vandaar dat de milieubeweging zich zo vastklampte aan de conferentie: 'Ontbossing, biodiversiteitsverlies, luchtkwaliteit, honger en armoede: Kopenhagen moest het allemaal oplossen.'


Maar achter een goede apocalyps gaat nog iets anders schuil - een diepgeworteld verlangen naar een andere wereld.


Het is eventjes afzien, maar nadat de wereld is vergaan, begint het duizendjarig rijk van vrede, keert de messias terug of - in het geval van Noach - breekt de zon door en beginnen we gewoon opnieuw. Een reset van de wereld; terug naar de fabrieksinstellingen. Voordat het tijdperk van de duurzaamheid kan aanbreken, moet de fossiele wereld vergaan.


Tenminste, zo voelen we dat. Diep van binnen.

LUISTER NAAR (HET IPCC) GOD!

'God zei tegen Noach: maak jij nu een ark van pijnboomhout.' (Gn 6:14)


Meer dan een handleiding botenbouw is het Noachverhaal een parabel over vertrouwen: als je God je iets opdraagt, zelfs al is het zoiets idioots als een boot bouwen, heb je het maar te doen. Zou dat iets verklaren van de emoties rond het klimaat? Bruckner werd verketterd, en Nobelprijswinnaar Hulme kreeg de wind van voren toen hij het waagde klimaatverandering te deconstrueren. Heiligschennis! In een wereld waar wetenschap de plaats van de goden heeft ingenomen, is het negeren van de wetenschap een diepe en grove profaniteit.


Wat dat betreft was de conferentie van Kopenhagen in 2009 een satansmis. De conferentie vond plaats op een golf van optimisme: het klimaatpanel IPCC had de Nobelprijs voor de Vrede gekregen, Obama had de oliebaron Bush verdreven, en nog nooit was de wetenschappelijke consensus zo eensgezind.


Maar wat gebeurde er: de politiek weigerde. 'Dat bewees de armoede van het sciëntisme', in Hulmes woorden. 'Wetenschap alleen is niet genoeg voor beleid.'


Intussen zitten we met zijn allen in hetzelfde arkje. 'De huidige framing van klimaatverandering en klimaatbeleid hebben ons klem gezet', mopperen in het vooronder de veertien auteurs van de Hartwell Group - stuk voor stuk academische kopstukken op het gebied van klimaat, economie en milieubeleid uit Europa, Azië en de VS.


De zondvloed mag dan een mooi verhaaltje zijn, als narratief voor klimaatverandering doet de mythe meer kwaad dan goed, constateert ook de Franse cultuurhistoricus Matthias Dörries in een artikel over het gezellige onderwerp 'klimaatcatastrofes en angst'. 'Vooral in de laatste decennia heeft het discours van de angst geleid tot wederzijdse verharding.'


Een uitweg is er ook, denken de muiters van de ark. Een goed begin is om de klimaatcrisis niet meer te zien als één grote zondvloed, maar als optelsom van deelproblemen. Zo komt 'slechts' ruwweg de helft van de menselijke invloed op de opwarming van de aarde voor rekening van CO2. Misschien is het handiger om eerst de uitstoot van halokoolstoffen, het roet van haardvuurtjes of ontbossing aan te pakken.


Daartoe kan men dan met kleine clubjes direct betrokken landen praktische afspraken maken, redeneert de groep. Kijk maar hoe goed het Verdrag van Montreal werkte tegen het gat in de ozonlaag, of hoe de Wereldgezondheidsorganisatie pokken en polio uit de wereld verdreef. In plaats van de mensheid symbolisch schoon te willen wassen van zonde, kunnen we ons beter richten op 'meedogenloos pragmatische' maatregelen waaraan mensen meteen iets hebben, aldus de Hartwellianen. Minder roet betekent behalve minder opwarming bijvoorbeeld ook minder longziekten. Het is allemaal wat minder hoogdravend dan het bouwen van een ark, maar als het gaat om de aanpak van milieuproblemen wel zo praktisch.


Zo laten de opstandelingen de ene na de andere duif wegfladderen. Nu maar afwachten tot er eentje terugkeert met een tak of helemaal wegblijft. Een teken dat we de mentale ark die we hebben opgetrokken kunnen verlaten.

MYTHEN

Goden doeken de mensheid op

De oerversies van het zondvloedverhaal uit het oude Mesopotamië hebben een duidelijk ecologische boodschap. In het Gilgamesj Epos (ca. 2.200 v Chr) grijpen de goden in omdat ze last hebben van het lawaai van de talrijk geworden mensen. De goden laten een pest los en dan een droogte, maar steeds komen de mensen terug in grotere aantallen. Uiteindelijk besluiten de goden de mensheid in haar geheel op te doeken - waarna een van hen het plan verklapt aan Atrahasis, de Mesopotamische Noach. De thematiek maakt het verhaal 'haast een mythe van onze tijd', signaleerde theologe Tikva Frymer-Kensky al in 1988. 'We delen met de Babyloniërs een zorg om het in toom houden van de bevolking.'


zondvloed

ZONDVLOED

Er zijn waarschuwingen voor onheil

Volgens milieuonderzoekers Michael Salvador en Todd Norton, beiden verbonden aan de Washington State University, moet een goed zondvloedverhaal uit ten minste vier elementen bestaan, die ook in het hedendaagse klimaatdenken sterk doorklinken:


1. De mensen houden zich niet aan de wetten van God of de natuur. Er zijn waarschuwingen voor het naderende onheil, maar de meeste mensen negeren die. Alleen een klein groepje individuen onderneemt actie;


2. Er komt noodweer dat de maatschappij en de sociale structuren van de mens ontregelt;


3. De sociale orde wordt hersteld, maar nu in lijn met de wetten van God of de natuur;


4. De aarde wordt gezuiverd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden