Ariejan Korteweg: Waarom politici een omerta koesteren over het fenomeen van de uitstapper

'Hij weet hoe ik erover denk. Daar heeft hij het best moeilijk mee', vertelt Kamervoorzitter Khadija Arib vlak voordat ze namens de Tweede Kamer afscheid zal nemen van Pieter Duisenberg (50), de VVD-parlementariër die vijf maanden na zijn herverkiezing opstapt.

Arib staat op de spaarstand. Ze houdt er niet van dat Kamerleden voortijdig vertrekken. 'De kiezers hadden meer van je verwacht', zal ze even later in de plenaire zaal bestraffend zeggen. Temeer omdat Duisenberg van toegevoegde waarde was. Hij is de man van de methode-Duisenberg, die Kamerleden dwingt tot zorgvuldig onderzoek van de besteding van overheidsgeld. Stond aan de wieg van de hervorming van de studiefinanciering. Werd door collega's geprezen om zijn omgang met politieke tegenstanders. Dan werd je uitgenodigd om onder zijn terrasverwarming door te praten: kwam er alsnog een compromis.

Na de verkiezingen legde hij, tegelijk met 149 collega's, de eed af: 'Ik zweer dat ik de plichten die mijn ambt mij oplegt getrouw zal vervullen.' Of hij toen al wist van hoe korte duur zijn trouw zou zijn, is niet zeker. De sollicitatieprocedure voor zijn nieuwe betrekking - voorzitter van de Vereniging van Samenwerkende Nederlandse Universiteiten - werd ruim daarvoor, op 1 maart, gesloten. Maar Duisenberg verzekert dat hij pas nadien gepolst werd en tot juli twijfelde.

Het zijn details in het licht van de kernvraag: is het normaal om nadat kiezers op jou hebben gestemd 'een nieuwe uitdaging' aan te gaan? Bij de VVD, die hier bovengemiddeld mee te maken heeft, zijn ze niet blij. 'Betreurenswaardig', is het ingetogen commentaar. Of Duisenberg op het matje is geroepen, vinden ze een interne aangelegenheid.

Vluchtroute collectief opengehouden. Beeld Freek van den Bergh

Wordt er al schande gesproken over het vertrek van Duisenberg, dan niet door Kamerleden. Die koesteren een omerta over het fenomeen van de uitstapper. Het is een vluchtroute die collectief wordt opengehouden. Ooit kun je zelf chagrijnig worden van het Kamerwerk, ooit kan er zo'n aardig aanbod langskomen dat je voor de verleiding bezwijkt.

Het ultieme argument is dan dat je geen zakkenvuller wil zijn door gebruik te maken van de wachtgeldregeling. Amper een Kamerlid dat durft te zeggen dat diezelfde wachtgeldregeling juist de onafhankelijkheid van politici borgt. Liever kiezersbedrog dan zakkenvullen.

Het wringt aan twee kanten. De ene is die van de kiezer, die 15 maart misschien wel op de VVD stemde omdat competente Kamerleden als Duisenberg hoog - plek 15 - op de lijst stonden. Die kiezer heeft het nakijken.

De tweede is de belangenverstrengeling. Kamerleden die tussentijds opstappen, gaan vrijwel altijd naar een functie in het verlengde van hun werkterrein. Onderwijswoordvoerder Duisenberg kan straks maximaal gebruikmaken van zijn kennis en contacten op en om het Binnenhof; zijn nieuwe werkplek is om de hoek, in de Lange Houtstraat.

Uniek is dat niet: de overige onderwijskoepels hadden al een ex-politicus als voorzitter-lobbyist. Alle koepels hanteren die tactiek. Zo werd voormalig minister van Defensie Hans Hillen onlangs voorzitter van de NIDV - de Stichting Nederlandse Industrie voor Defensie en Veiligheid.

'99,9 procent positieve reacties.' Beeld Freek van den Bergh

Bewindspersonen zouden het goede voorbeeld moeten geven. Maar Martijn van Dam, anderhalf jaar geleden nog verguld met zijn benoeming tot staatssecretaris van Landbouw, vond het niet de moeite zijn termijn uit te dienen. Zijn collega Martin van Rijn zou liever vandaag nog naar het HagaZiekenhuis vertrekken. Daarmee en passant het in mei uitgevaardigde verbod voor oud-bewindspersonen op de eigen portefeuille te lobbyen op de proef stellend.

Een lobbyverbod dat er kwam op aandrang van Kamerlid Lea Bouwmeester, die lang zorgwoordvoerder was en nu bij een zorginstelling werkt. Want voor Kamerleden geldt dat lobbyverbod niet.

Bloemen en schouderklop. Beeld Freek van den Bergh

Terug naar de Kamer, waar Arib haar zegje heeft gedaan, op de bankjes is geroffeld en op schouders geslagen. Met bloemen in de hand loopt Duisenberg de plenaire zaal uit. Ik vraag of hij hiermee zijn belofte aan de kiezer breekt. Dat ligt anders, vindt hij. 'Mijn vaste achterban van zo'n vijfhonderd mensen heb ik in een mail op de hoogte gesteld. Ik kreeg 99,9 procent positieve reacties.'

De antwoorden zijn goed voorbereid: dat hij het besluit met pijn in het hart nam; dat het vijf geweldige jaren waren; dat hij zich elders nuttig gaat maken voor het publieke belang. Ik vraag hem of voor zo'n voortijdige overstap andere criteria gelden wanneer je gekozen volksvertegenwoordiger bent. Hij loopt er met een sierlijke boog omheen.

a.korteweg@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden