Architectuur is schuldig in Zuid-Afrika

Blank, architectuur, apartheid and after. Een kritisch onderzoek naar de Zuid-Afrikaanse architectuur en stedenbouw in een maatschappelijke context. NAi Rotterdam, tot en met 18 april....

ARCHITECTUUR

Het eerste beeld is een formidabele buste van oud-president Hendrik Verwoerd. Het laatste beeld een drum, een ijzeren ton, waarin Zuid-Afrikaanse vrouwen bier brouwen. De drum staat voor nog meer: het is een instrument om in het levensonderhoud te voorzien, het is verwarming en huisnijverheid tegelijkertijd. Tussen Verwoerd en de drum strekt Zuid-Afrika zich uit zoals het is gedacht door de filosoof/architect Hilton Judin. Een verblindend Zuid-Afrika: er hangt een woud van tl-buizen boven de panelen die de geschiedenis van het land vertellen.

Judin kreeg van Kristin Feireiss, directeur van het Nederlands Architectuurinstituut, twee jaar geleden de opdracht voor wat de meest ambitieuze onderneming in de geschiedenis van het NAi moest worden: een expositie samen te stellen over Zuid-Afrika zoals het is getekend door de apartheid en de raciale tegenstellingen, en hoe die op hun beurt een stempel hebben gedrukt op de gebouwde omgeving.

Feireiss - zo vertelt ze in de inleiding van het bij de expositie behorende boek - stond op het punt de expeditie te staken, toen ze in contact kwam met Hilton Judin, die op dat moment een bureau leidde in Kaapstad. Het klikte onmiddellijk tussen hen.

Met meer dan vijftig onderzoekers, schrijvers, fotografen en filmers werd Zuid-Afrika in beeld gebracht; het land dat door kolonisten is bedwongen, dat littekens opliep door een terroristisch regime, en dat nu, met de zwarte regering van Mandela, de scherven van de apartheid opruimt en de (zwarte) bevolking van behoorlijke huisvesting probeert te voorzien.

Blank, architecture, apartheid and after - de titel van de expositie - zou je een queeste kunnen noemen naar een samenleving die zichzelf poogt te hervinden, die na decennia van verscheurdheid een nieuwe samenhang zoekt.

De titel 'Blank' leidt in eerste instantie tot verwarring. Blank is dit Zuid-Afrika niet meer: het is nu een door zwarten gedirigeerde staat. Zij maken immers veruit de meerderheid van de bevolking uit. Blank dienen we dan ook op te vatten als blanco, wat bij de opening van de tentoonstelling op een mooie manier werd verwoord door de schrijver Njabulo Ndebele. 'Voordat je iets onderneemt, is er niets. Zoals de blanco pagina waarop je de eerste letter of het eerste woord moet schrijven, de eerste zin enzovoorts. Tegen de tijd dat je het eind van je schrift hebt bereikt, heb je een lange reis afgelegd.'

Er zijn genoeg verhalen verteld over Zuid-Afrika, zei Ndebele, en er zullen nieuwe verhalen volgen. Andere verhalen zullen opnieuw worden verteld, onderbroken vertellingen zullen worden afgemaakt. Maar wie gaat ze schrijven, en wie gaat ze lezen, en hoe moeten ze gelezen worden?

Daarin ligt, zei hij, de betekenis van deze expositie: het is het begin van een dialoog die het mogelijk maakt nieuwe verhalen te schrijven over het landschap van een nieuw land.

Aan Judin en zijn team de bijna onmogelijke taak om dat nieuwe verhaal te vertellen. Judin laat het beginnen in een onderwereld waar het beeld van Hendrik Verwoerd staat, maar ook een BMW-wieldop en een bijbel. Om te laten zien dat Zuid-Afrika in de ban is geraakt van het grootkapitaal, waarvan BMW het symbool is, en van het geloof dat door Nederlandse emigranten tot in alle uithoeken van het land werd verbreid. Overal werden stadjes gesticht met een Kerkstraat, de belangrijkste as naar de gereformeerde kerk.

Over een tapijt van rubber - dat golft, als referentie naar het Zuid-Afrikaanse landschap - gaat de tocht bovengronds verder, in fel tl-licht. Het is een reis door een stedelijk labyrint met stadsgeluiden, en een woud van panelen waarop in twaalf posities het land in kaart wordt gebracht. Of liever gezegd: de stad, want het platteland en de relatie platteland-stad komen hoegenaamd niet aan bod.

Om die twaalf posities draait 'Blank'; posities (of thema's) met titels als Gemeenschapsbouw, Het Beloofde Land, Internationale Tendenzen, Geweld, De Jaren Zestig (waarin de apartheid haar scherpe trekken kreeg), en Gedwongen Verplaatsingen. Die thema's zijn voornamelijk fotografisch en tekstueel benaderd, en vooral dat laatste aspect is niet makkelijk behapbaar.

De samenstellers confronteren de bezoeker met een hoop tekst, met hyperlinks in de vorm van pijltjes en tal van verwijzingen. 'Blank' is een expositie als een Internetsite. Wie zich gewonnen geeft, wordt ingewijd in een schokkende wereld waarin zwarten de rotste plekken van het land krijgen toebedeeld met woningen als aalmoezen, en waarin blanken zich manifesteren in gebouwen die vooral macht lijken te willen uitstralen.

De Zuid-Afrikaanse architectuur laat zich kennen als een soort DDR-bouwkunst: alles kan, zolang het maar groot, grof en overweldigend is. Eigenlijk gaat 'Blank' helemaal niet over architectuur, althans niet over esthetiek of over stijlkenmerken. Architectuur in Zuid-Afrika staat in dienst van het regime; ze is een vorm van huisvesting, van fortificaties, ze is een icoon van de machthebbers.

Daarmee houdt Judin Nederland een interessante spiegel voor. Door architectuur zo in haar maatschappelijk context te plaatsen, als intermediair tussen de machthebbers en de bevolking, wordt ze medeplichtig. Ze is geen geïsoleerd begrip, keurig opgeborgen in een glanzend jaarboek voor opdrachtgevers, nee, ze is instrument, een middel tot onderdrukking. Dat blijkt wel uit de gruwelijke hostels die het apartheidsregime voor de zwarten neerzette, erger dan woonkazernes; het blijkt ook uit een wettelijke maatregel als de Groups Areas Act waardoor zwarten naar ver afgelegen townships werden verbannen. En de blanken? Ze bouwden kerken, een kolossale universiteit in Pretoria en afzichtelijke ministeries.

Judin heeft het systeem van de apartheid ingewisseld voor verwarring en vermenging. Hij trekt lijnen tussen stadswijken die in de ban zijn van het geweld en de oorzaken daarvan: de gedwongen verhuizingen of de invasies van werkzoekenden uit het platteland. Hij verbindt ook de gemeenschapsbouw die eenheid tussen de zwarten suggereert, met de hutjes van golfplaat waarachter het conflict broeit.

Een goede tentoonstelling is 'Blank' niet, maar een goede tentoonstelling valt op dit moment wellicht ook nog niet te maken. Zuid-Afrika is immers nog steeds bezig zijn wonden te likken.

Judin en zijn medewerkers wilden echter niet van uitstel weten, zeiden ze bij een van van de vele presentaties in Rotterdam. Met deze expositie willen ze laten zien wat de actuele stand van zaken is. Ze geven een reflectie op een turbulent politiek en cultureel verleden vanuit het heden. Die reflectie leidt echter ook tot een soort getuigenis, hetgeen geen recht doet aan de expositie.

Er ontbreekt ook nog wel het een en ander aan. Zo is er geen aandacht voor de plaats die de kleurlingen in Zuid-Afrika innemen. Daar staat weer een oververtegenwoordiging van Nederland tegenover. Natuurlijk, de Nederlandse kolonisten hebben het land mede gevormd en misvormd - we kunnen er niet omheen dat Verwoerd een Amsterdammer uitb de Jordaan was, en we kunnen al helemaal niet voorbijgaan aan de verwantschap van de talen - maar Nederland was toch eerder de voetzoeker van de negentiende dan van de twintigste eeuw op de Kaap.

Elk van de twaalf posities had een aparte expositie kunnen opleveren; elk van de foto's getuigt van woningnood, van de sporen die de apartheid letterlijk door het landschap trekt. De wederopbouw is niet vlekkeloos, en kán dat ook bijna niet zijn: de nieuwe stadswijken zijn eenvormig, schraal en ver weg van de stedelijke centra waar werk te vinden is. Vanuit Soweto is het voor menige zwarte elke dag drie uur reizen naar het hart van Johannesburg. Die misstand zal wel ergens vermeld worden, maar is in de doolhof niet terug te vinden.

Het lege vat aan het slot van de expositie moet je wel opvatten als symbool. Het rolt Zuid-Afrika voort, in een duizelingwekkend tempo. Maar dankzij 'Blank' is het nu met een nieuw verhaal gevuld. Ndebele had gelijk: dit is het begin van een dialoog.

Jaap Huisman

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden