Archipel van natuur brengt leven in Markermeer

In het Markermeer is Rijkswaterstaat begonnen met de aanleg van een moeras. De eerste stap van een nieuw natuurgebied - een kunstmatig waddeneiland bij Lelystad.

LELYSTAD - Pal aan de Houtribdijk bij Lelystad dobberen drie schepen, strak naast elkaar. De eerste schuit zit vol zand, op de tweede staat een kraan en in de derde, die splijtbak heet, ligt een zwart doek. De kraan stort de splijtbak vol zand. Als het dertig meter lange gevaarte vol is, stikt een soort naaimachine het textiel aan de bovenkant aan elkaar. Vervolgens opent het ruim, en zakt de enorme rol naar de bodem van het Markermeer. Borrelende bellen komen omhoog.


Zo gaat het nu al een maand. Ruim tachtig van deze zogeheten geocontainers liggen inmiddels volgens een zorgvuldig uitgepeild patroon op de bodem. Even verderop is nog zo'n trio schepen bezig. 'Daar maken we wat kleinere worstjes, die we geotubes noemen', wijst Bert Berends, directeur van aannemer Gebroeders van der Lee. 'Die storten we bovenop de grote geocontainers.'


Slikken en platen

Gestaag bouwt de aannemer met in totaal 170 van deze zandgevulde textielrollen aan de omtrek van een tien hectare tellend eiland. 'Als de contouren klaar zijn, storten we die tien hectare vol met slib uit het Markermeer. We willen kijken hoe we hier een moeras, slikken en platen van slib kunnen maken', zegt Rob Termaat van Rijkswaterstaat. Aan boord van een antiek schip neemt Rijkswaterstaat deze zomerse middag een kijkje bij de werkzaamheden.


Het is voor het eerst dat in Nederland een dergelijk groot moeras wordt aangelegd. Rijkswaterstaat wil meer leven creëren in de zeventigduizend hectare tellende plas, die door de Houtribdijk wordt gescheiden van het IJsselmeer. Het Markermeer-IJmeer is relatief onbekend, maar vormt een van de grootste zoetwatermeren van Europa. 'Het is cruciaal voor trekvogels zoals duikeenden, die het Markermeer op hun tocht naar het zuiden gebruiken om te foerageren en te rusten', zegt Termaat.


Door de belabberde ecologische conditie van het water is deze pleisterplaats echter verre van ideaal. Het Markermeer is slechts vier meter diep. Bij het minste of geringste zuchtje wind wervelt daardoor slib op van de bodem. En dat belemmert de vestiging van waterplanten en driehoeksmosselen. Het slib hindert ook de spiering.


'Dat visje is cruciaal voor de voedselpiramide, maar heeft hier geen paaiplaatsen en vluchtoorden. Vogels kunnen trouwens ook slecht rusten, want langs de kust heb je hier niks anders dan dijken met harde oevers van stortsteen en basalt', aldus Termaat.


Minder troebel

In het onderzoeksprogramma 'Natuurlijk(er) Markermeer-IJmeer' test Rijkswaterstaat tientallen maatregelen om de natuur een handje te helpen en het water minder troebel te krijgen. Het proefmoeras van zand en slib wordt het huzarenstuk, dat dertig jaar mee moet gaan. Het slib waarmee de binnenkant van de zandrollen wordt volgestort, is afkomstig uit de druk bevaren vaargeul Amsterdam-Lemmer.


Rijkswaterstaat wil weten wat de beste omstandigheden zijn waarop moerasvegetatie en rietstengels op het slib groeien. 'Ook zijn we geïnteresseerd in civieltechnische zaken. We willen weten hoe de moerasbeschermende randen zich houden en hoeveel de nieuwe papperige bodem gaat zetten en inklinken', zegt Termaat.


Het proefmoeras wordt op termijn onderdeel van een veel groter plan, waarvoor Natuurmonumenten zich aan het warmdraaien is. De natuurorganisatie wil om te beginnen duizend hectare zandplaten, zandbanken en moerassen aanleggen langs de gehele Houtribdijk. De natuurorganisatie voorziet op termijn 'een archipel van natuureilanden tussen Enkhuizen en Lelystad', een vogelparadijs en extensieve recreatie. Lelystad en de provincie Flevoland werken actief mee.


'Wij hebben baat bij dit experiment van Rijkswaterstaat', zegt projectleider Roel Posthoorn. Speciaal voor Natuurmonumenten wordt een klein deel van het proefmoeras onderverdeeld in acht vakken van tien bij tien meter, waar bodem van bagger, zand en klei in verschillende samenstellingen wordt getest. 'Daarvan kunnen we leren als wij hopelijk volgend jaar gaan starten.'


Spectaculair aan het plan van Natuurmonumenten, dat Marker Wadden is gedoopt, is dat het marktpartijen wil uitdagen om via een speciaal uit te graven geulenstructuur op de bodem van het Markermeer slib te vangen. Wind en golfslag moeten de prut vervolgens via de licht aflopende geulen naar de te bouwen eilanden voeren, waar het kan worden gebruikt om de eilanden op te spuiten.


'Mooi hè, dit bouwen met de natuur', glundert Rob Termaat van Rijkswaterstaat in de namiddagzon. 'Op termijn bieden de eilanden en moerassen niet alleen natuurwaarde, maar beschermen ze ook tegen golfslag. Zo maken ze steeds zwaardere dijken overbodig. In feite doen we hetzelfde als de monniken in de elfde eeuw. Zij vormden Nederland door drassig land in te polderen en rivierslib in te laten klinken. Wij maken nu een moerasgebied uit slib voor de natuur.'


Bert Berends directeur van aannemer Gebroeders van der Lee


Rob Termaat Rijkswaterstaat

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.