Archief: De dwaalwegen van het recht

Hoe belangrijker de zaak, hoe groter de kans op fouten, zegt rechtspsycholoog Peter van Koppen. Politie en justitie staan onder druk, want het publiek eist gerechtigheid.

Applaus weerklonk deze week in de zaal van de Hoge Raad in Den Haag. Een ongewoon geluid voor de hoogste rechters die hun werk het liefst schriftelijk afhandelen en gewend zijn aan lege zalen.

Het applaus was voor Ernest Louwes, een 49-jarige fiscaal jurist uit Lelystad die door de Hoge Raad op vrije voeten werd gesteld nadat hij drie jaar waarschijnlijk onterecht had vastgezeten. Louwes zat een straf van twaalf jaar uit voor de moord op de weduwe Wittenberg in 1999.

Maar het lijkt erop dat hij die moord nooit heeft gepleegd. Uit nieuw onderzoek blijkt dat het zogenaamde moordwapen, een mes dat op anderhalve kilometer van het huis van de weduwe is gevonden, waarschijnlijk niks met de moord te maken heeft. Met nieuwe technieken zijn DNA-sporen op het mes gevonden die niet overeenkomen met het DNA van het slachtoffer.

Daarmee valt een belangrijk bewijsstuk tegen Louwes weg. De rechtszaak is terugverwezen naar het hof in Den Bosch. En het moet al heel gek lopen willen de Brabantse rechters Louwes niet vrij spreken. De gelukkige kon meteen naar huis nadat hij zijn familie huilend in de armen was gevallen.

De aanhouder wint in dit geval, want Louwes heeft altijd volgehouden dat hij onschuldig was. Het is vooral aan zijn eigen inzet te danken dat het mes aan een nieuw onderzoek werd onderworpen.

De gerechtelijke dwaling maakt school in Nederland. Vorig jaar sprak het hof in Leeuwarden de 'twee van Putten' in tweede instantie vrij. De twee Puttense jongens hadden bijna zeven jaar vastgezeten voor een moord die ze volgens het Friese hof niet hadden gepleegd. Ze kregen als genoegdoening van 1,8 miljoen euro, de hoogste schadevergoeding die ooit is betaald in Nederland.

De advocaat van Louwes en de twee van Putten is Gert-Jan Knoops, die aankondigde dat hij nog een paar revisieverzoeken op de plank heeft liggen. Binnenkort kan de Hoge Raad een verzoek tot herziening verwachten in de zaak Ina Post. Post heeft drie jaar gezeten voor een moord in 1986. Ook zij houdt vol dat ze die nooit heeft gepleegd.

Je zou haast denken dat er iets fundamenteel mis is met het Nederlandse rechtssysteem als onschuldige burgers zomaar tot jarenlange celstraffen kunnen worden veroordeeld. Dat valt wel mee, zegt rechtspsycholoog Peter van Koppen. 'Ik denk dat het toeval is dat die zaken nu zo kort na elkaar naar buiten komen.'

Van Koppen is hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam en de Universiteit Antwerpen en senior hoofdonderzoeker van het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR) in Leiden. Hij was als getuige-deskundige betrokken bij zowel de Puttense zaak als de Deventer moordzaak.

In de Deventer moordzaak heeft het hof in Arnhem geblunderd, zegt Van Koppen. De rechters hebben zich schuldig gemaakt aan een 'omgekeerde cirkelredenering'. Er is een mes gevonden waarop geen sporen zitten maar dat volgens de politie het moordwapen zou kunnen zijn en er is een verdachte.

Vervolgens koppelt een speurhond in een 'geurproef' het mes aan de verdachte en ineens is het mes het moordwapen en de verdachte de dader. 'Daar klopt natuurlijk niks van. Het hof heeft een cursus logica nodig.' Bovendien is onduidelijk of het mes wel op een goede manier is bewaard, aldus Van Koppen. 'Dat had je als rechter nooit mogen accepteren.'

Louwes heeft het geluk dat uit nieuw onderzoek blijkt dat het mes vrijwel zeker niets met de moord te maken heeft. Maar ook zonder dat had hij nooit veroordeeld mogen worden. 'Het bewijs deugt voor geen meter.'

De zaak Louwes toont aan dat de Puttense moordzaak geen uitzondering is. Er worden fouten gemaakt, beaamt Van Koppen. En er zitten mensen onschuldig vast, ook dat is zeker. Hoeveel is onduidelijk. 'Maar het zijn er geen duizenden, zoals sommigen beweren. Als je het in Nederland hebt over gerechtelijke dwalingen, praat je over een stapeltje. In de VS is het een boekenkast vol. En dat is echt niet alleen omdat daar meer mensen wonen.'

Maar het systeem is verre van onfeilbaar. Ten bewijze daarvan voegt Van Koppen zelf een nieuwe zaak aan het rijtje toe. Want ook voor de 'Schiedammer Parkmoord' zit volgens hem waarschijnlijk de verkeerde vast. Van Koppen heeft een minutieuze analyse gemaakt van de moord op het tienjarig meisje Nienke. Zijn onderzoek is onlangs in boek verschenen.

Nienke wordt op 22 juni vermoord in het Beatrixpark in Schiedam. Het meisjeis seksueel misbruikt. Haar vriendje Maikel is mishandeld, maar hij brengt het er levend vanaf.

Een van de mensen die de kinderen vindt is K. B., een 31-jarige magazijnmedewerker uit Vlaardingen. B. is degene die het alarmnummer 112 belt.

Een paar maanden later, op 5 september, arresteert de politie hem als verdachte. B. blijkt pedofiel te zijn. Hij heeft een tijdje vóór de moord een jongetje benaderd voor seks. Toevallig was dat een zoontje van een politieman die een verbinding legt met de moord op Nienke.

B. wordt meermalen verhoord. Aanvankelijk ontkent hij. Maar vier dagen na zijn arrestatie legt hij ineens een bekentenis af. Daarbij is geen advocaat aanwezig. Er zijn ook geen opnamen van gemaakt. Later trekt B. zijn bekentenis weer in.

Er is nauwelijks bewijs tegen B. Maikel beschrijft de dader als iemand met een 'puistenkop'. B. heeft geen pukkels. Het verloop van de gebeurtenissen zoals hij ze beschrijft komt niet overeen met het verhaal van Maikel.

Op het lichaam van Nienke is geen sperma gevonden. Wel zit er in het vuil onder haar vingernagels en onder haar laars materiaal met DNA van een onbekende. Het is niet van B. Van B. is geen enkel spoor gevonden op de plaats van

Onschuldig veroordeeld

1923: De zaak Giessen-Nieuwkerk Overwegwachter Jacob de Jong uit Giessen-Nieuwkerk wordt de schedel ingeslagen met een ijzeren hamer. De timmerman Chris Klunder en de uitvoerder Jan Teunissen worden opgepakt. Hun alibi wordt ontkracht door het echtpaar Kroon uit Sliedrecht, naar later blijkt onder grote druk van de politie. Na speurwerk van journalist Kick Geudeker van Het Volk blijkt de getuigenis van de Kroons verzonnen.

1970: De zaak Rinie Wielheesen Soms bekent een verdachte een moord die hij niet gepleegd heeft. Jan S. uit Doetinchem bekende dat hij de 12-jarige Rinie Wielheesen uit Gaanderen had vermoord. Later komt onomstotelijk vast te staan dat hij op het tijdstip van de moord bij vrienden was. Volgens S. heeft hij bekend onder druk van de politie.

1984: Carnavalsmoord in Rotterdam Een van de meest bizarre justitiële missers is de Rotterdamse carnavalsmoord. Op een Antilliaans feest wordt 'cocaïnekoning' Ismael Mambre doodgeschoten. Steve H. wordt schuldig bevonden en veroordeeld door 12 jaar cel. In 1989 bekent zijn halfbroer A. M. dat hi ¿ j de dader is. In de tussentijd heeft Steve in de gevangenis overigens een medegedetineerde vermoord.

1986: De Zaanse paskamermoord In Zaandam wordt verkoopster Sandra van Raalten vermoord aangetroffen in de boetiek waar zij werkt. Fietsenmaker Rob van Z. wordt gearresteerd, veroordeeld, maar in hoger beroep vrijgesproken. De echte dader wordt pas in 2002 gevonden na DNAonderzoek. Hij bleek al in 1992 overleden.

1994: De Puttense moord Twee mannen worden beschuldigd van de moord op de stewardess Christel Ambrosius. In een slepende rechtsgang blijkt de politie fouten te hebben gemaakt. De mannen worden uiteindelijk vrijgesproken.

P. J. van Koppen: De Schiedammer Parkmoord. Een rechtspsychologische reconstructie. Uitgeverij Ars Aequi Libri 2003. ISBN 90-6916-484-1

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.