Archeologische schatten zijn altijd de klos

Met het slopen van Palmyra heeft IS belangrijk werelderfgoed vernietigd. Volgens archeologen is de ondergrondse schade die de plunderaars aanrichten nog groter dan de bovengrondse.

Beeld Studio V

Vraag kenners naar de verwoesting die hen het meest heeft geraakt en ze verzuchten steevast: Palmyra. De 'Stad van Duizend Zuilen', een van de belangrijkste archeologische plaatsen in het Midden-Oosten, viel dit jaar ten prooi aan de nietsontziende beeldenstorm van Islamitische Staat. Voor maximaal schokeffect voerden de jihadisten hun religieus geïnspireerde sloopwerk stapsgewijs uit: de tempels, de graftorens en als climax de karakteristieke triomfboog. Wat rest is puin.

'Dat greep mij wel aan', zegt Pieter ter Keurs, hoofd van de afdeling collecties en onderzoek bij het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Hij kent de locatie goed - zo'n twee jaar voordat de opstand in Syrië uitbrak, is hij er nog geweest. 'Vooral het opblazen van de triomfboog, door de Romeinen gebouwd, raakte me. Dat was een markant punt in het Syrische landschap. Met historische waarde: triomftochten waarbij oorlogsbuit en slaven werden getoond, waren destijds grote gebeurtenissen.'

Nieuwe inzichten 2015

Fijn houvast in een wereld vol chaos en ineenstorting: we leren er elk jaar wat bij. Dus viert De Volkskrant de grote nieuwe inzichten die 2015 heeft opgeleverd - dat we weer normaal gaan eten bijvoorbeeld, dat Pluto een soort Frankenstein is met een hartjes-emoji erop, dat de gentechrevolutie is begonnen, je pas echt meetelt met een dik boek en nog 14 andere superinteressante lessen.

Ook Theo de Feyter, archeoloog, kunstschilder en voormalig reisleider in Syrië, noemt Palmyra als meest in het oog springende slachtoffer van het vandalisme van IS. 'Het verwoesten van de 2000 jaar oude tempels van Bel en van Baal-Shamin was vanuit de ideologie van de jihadisten nog enigszins te begrijpen, maar het opblazen van de triomfboog is dat niet. Dat is een seculier bouwsel. Het is louter voor de propaganda geruïneerd.'

Met het afbreken van de woestijnstad Palmyra, die ooit deel uitmaakte van de Zijderoute, heeft IS zijn vernielzucht voor de zoveelste keer botgevierd op werelderfgoed. De oudste archeologische vondsten in deze omgeving gaan terug tot 7500 voor Christus. De verwoesting is een gevoelig verlies voor Syrië. Palmyra, idyllisch gelegen in een oase, was voor de oorlog de grootste toeristische trekpleister van dat land.

Hoezeer het lot van de fotogenieke Romeinse tempels en zuilen hen ook aan het hart gaat, archeologen maken zich nog meer zorgen over wat zich ondergronds afspeelt in Palmyra en op andere antieke locaties in Syrië en Irak. Palmyra's tempels en andere bouwwerken zijn uitgebreid beschreven en gefotografeerd. Dat geldt niet voor voorwerpen die door plunderaars uit de grond worden gehaald.

Archeoloog Diederik Meijer, verbonden aan de Universiteit Leiden: 'Overal zie je illegale opgravingen. Op sommige plaatsen is een maanlandschap ontstaan. Het gaat nog steeds door. Bij het plunderen van de archeologische sites gaat veel informatie, bijvoorbeeld over datering, verloren. Met de context - andere objecten, grondlagen - waarin een voorwerp wordt aangetroffen kunnen archeologen een verhaal maken. Als die informatie is verdwenen, worden voorwerpen minder interessant voor de wetenschap. De ondergrondse schade is groter dan de bovengrondse.'

Meerdere rovers

Zo wordt het geheugen van een land verwoest, zegt De Feyter. Hij wijst erop dat de oorsprong van veel ontwikkelingen die de basis vormden voor onze samenleving in het Midden-Oosten ligt: de vorming van steden en staten, het schrift, bestuur, specialisatie van beroepen. 'IS heeft veel heuvels en opslagplaatsen leeggeroofd. Dat gebeurt systematisch: er is een ministerie van grondstoffen dat het opgraven en verhandelen van antieke voorwerpen regelt. Het is een bron van inkomsten.'

Volgens Meijer bezondigt niet alleen IS zich aan het roven en verkopen van kunstschatten. Ook andere strijdgroepen die actief zijn in Syrië en Irak maken zich er schuldig aan. Geplunderd werd er al voordat de oorlog in Syrië was uitgebroken. Na de inval van de Amerikanen in Irak (2003) zijn ook daar veel antieke spullen verdwenen. Voor zover bekend vinden objecten via tussenpersonen in Turkije en Libanon hun weg naar malafide handelaren en particuliere verzamelaars in de Golfstaten, Europa, de VS en Japan.

Beeld x

Verhandelen roofkunst

De Nederlandse wetenschappers zeggen alle drie dat hun geen roofkunst uit het oorlogsgebied is aangeboden. Ze verwachten dat de meeste voorwerpen pas na verloop van tijd op de markt zullen komen. Als de aandacht voor de illegale praktijken is geluwd. Ter Keurs: 'Bonafide handelaren weten dat handel in voorwerpen zonder papieren verboden is. Ik vrees dat mensen in de tussenhandel gaan proberen met valse documenten een verhaal bij objecten te maken. We moeten blijven opletten.'

Toch duiken er op veilingsites soms al verdachte voorwerpen op. Meijer heeft op een blog van archeologen gelezen dat een Turkse handelaar er prat op ging dat hij een miljoen dollar had verdiend aan de verkoop van een reliëf uit Palmyra. 'Je weet niet of dat bluf is, maar het is wel verontrustend.' Volgens Meijer is de omvang van de illegale handel moeilijk in te schatten.

Lichtpuntjes

Zijn de gebieden waar IS het kalifaat heeft gevestigd voorgoed waardeloos geworden voor archeologen? Nee hoor, zegt Ter Keurs. 'Plunderaars vinden maar een deel van de voorwerpen. Overblijfselen uit de prehistorie, zoals sporen van woningen, zien ze niet. Er blijft veel liggen in diepere grondlagen. Voor de archeologie is niet alles verloren.'

Meijer wijst op nog een lichtpuntje in de stroom berichten over de barbarij van IS. Een deel van de kunstschatten die in maart door jihadisten kapot werden geslagen in het museum van de Iraakse stad Mosul bestond uit replica's. Op de beelden die IS zelf verspreidde en die wereldwijd verontwaardiging wekten, is te zien dat sommige beelden - niet alle - van gips zijn. De originele stukken bevinden zich in het Nationaal Museum van Bagdad.

Verwoestingen door IS in 2015

Januari Met een bulldozer verwoesten jihadisten een kolossaal Assyrisch beeld van een leeuw in de Syrische stad Raqqa. De sculptuur stamt uit de 8ste eeuw voor Chr.

Februari Strijders gaan met sloophamers eeuwenoude voorwerpen in het museum van de Iraakse stad Mosul te lijf. Het gaat om beelden en andere objecten uit de tijd van het Assyrische Rijk (2000 - 609 voor Chr.).

Maart Overblijfselen van Nimrud, de 3000 jaar oude hoofdstad van het Assyrische Rijk, worden met bulldozers met de grond gelijk gemaakt. Beelden worden kapotgeslagen.

Maart Met bulldozers verwoest IS de ruïnes van Hatra in Noord-Irak.

April Het fort Bash Tapia, onderdeel van de stadsmuur van Mosul, wordt verwoest.

Juli tot oktober In Palmyra verwoest IS verscheidene beelden. De tempels van Baal Shamin en van Bel worden met explosieven opgeblazen. Zeven antieke graftorens worden verwoest. Als laatste wordt de triomfboog opgeblazen.

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden