Arbeidsverhoudingen in de post-apartheid

'Stomme zak! Wat heb ik je nou gezegd? Je mag nooit iemand daar binnenlaten. Nooit, begrijp je, zwarte klootzak? Nooit!'..

Mario balt z'n vuist, pakt Vusi bij z'n hemd en dreigt hem in het gezicht te slaan. 'Heb je het nou begrepen, stommeling? Niemand mag die tuin in zonder mijn toestemming. Als je het nog een keer flikt sla ik je dood!'

Arbeidsverhoudingen in de sector kleinmetaal, Zuid-Afrika, 1999.

Vusi krimpt van angst in elkaar. Ik sta er bij en kijk er verbijsterd naar. M'n pogingen Mario tot bedaren te brengen leveren alleen maar het tegengestelde resultaat op. 'Waar bemoei je je mee? Als ik hem wil slaan is dat mijn zaak, het is mijn garage-boy!'

Mario is de eigenaar van de garage waar ik mijn oude Lancia Flavia zo nu en dan heenbreng voor reparatie. Het is een kleine, morsige garage waar behalve Mario en zijn vrouw, die de administratie doet, twee zwarte jongens werken. De kleine Zuid-Afrikaan van Italiaanse afkomst was me aanbevolen omdat hij bij de spoorlijn een erf heeft dat vol staat met Lancia-wrakken. Handig voor onderdelen.

Vusi en zijn oudere broer zijn afkomstig uit een dorp in de Noord-provincie, waar het werk schaars is. Ze zijn blij dat ze een baantje hebben kunnen vinden in Johannesburg. Bij Mario mogen ze het zware en vuile werk doen, voor 1200 rand per maand, vertelde hij me toen we naar het door schuttingen omheinde erf liepen. Daar moest hij een onderdeel zoeken voor mijn Flavia.

Ik liep achter hem aan toen hij het hek open deed. We liepen door het kniehoge gras tussen Lancia-kadavers door. Toen pas zag ik dat er meer mensen op het erf waren: in een hoek, verscholen achter wrakken, waren een paar van planken en golfplaat opgetrokken hutjes. In het gat van de deur verscheen het schuwe hoofd van een jonge vrouw.

'Dat is mijn vrouw'. Woon je hier? Ja, hier woonde Vusi, met zijn broer en diens vrouw, in twee veredelde kippenhokken. De behuizing is gratis, onderdeel van het beloningspakket dat Garage Mario voor zijn uitvoerend personeel heeft.

Dat blanke (en bruine en zwarte) Zuid-Afrikanen hun zwarte werkvolk nogal eens ouderwets willen behandelen, volgens het principe 'ik ben de baas, jij bent de knecht', daar ben ik na bijna twee jaar in het land van Nelson Mandela wel aan gewend. Je stompt gestaag af met je mooie Nederlandse normen en waarden, in dit land waar de kleine apartheid nog springlevend is.

Dat kleine bedrijfjes - garages, buurtwinkels, boerderijen - graag onder het wettelijk minimumloon van 1500 rand betalen verbaast me ook al lang niet meer. Twaalfhonderd rand is vierhonderd gulden, voor een zesdaagse werkweek. Zwart, natuurlijk, en je bent nergens tegen verzekerd. Werkzoekers zat, als het je niet bevalt dan hoepel je maar op.

Maar de botheid, de minachting waarmee sommige werkgevers hun mensen behandelen, die beneemt me nog steeds de adem. Meestal merk je er als buitenstaander weinig van . Soms hoor je een flard van een scheldpartij, of je leest een klein stukje in de krant over een boer ergens in een uithoek van het platteland die zijn knecht half dood heeft geslagen.

Vakbonden en mensenrechtenorganisaties schrijven rapportjes over middeleeuwse toestanden in het Zuid-Afrikaanse kleinbedrijf. De ANC-regering produceert fraai geformuleerde wetten ter verbetering van de omstandigheden van de arbeidende klasse. Maar de binnenplaatsen van groezelige garages en afgelegen boerderijen lijken een andere wereld, waar de horigheid heerst. Onbereikbaar voor de transformatie van het nieuwe Zuid-Afrika.

Toen Mario eenmaal was bedaard, probeerde ik het nog eens, tegen beter weten in. Waarom behandel je je personeel niet normaal, man? Ik liep gewoon achter Vusi aan, denk je soms dat ik onderdelen zou jatten? Dan ga je hém toch niet uitschelden en bedreigen. Hoe zou je het vinden als iemand jou zo zou behandelen?

Hij keek me aan. Onbegrijpend, misprijzend. 'Jij snapt er niks van, jongen. Jij hebt geen idee hoe je met zwarten moet omgaan. Als je ze niet op hun donder geeft, gehoorzamen ze niet'.

Mario is een goeie klant kwijt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden