'Arabische wereld is schizofreen'

Decennia van ballingschap hebben Mahmoud Darwish gevormd. Hij is een van de meest gevierde dichters van de Arabische wereld. Vandaag krijgt hij in Amsterdam de Prins Claus Prijs 2004....

'Als Palestijn ken ik mijn verleden en ik weet dat er in de toekomst een Palestijnse staat komt. Maar waar ik nu sta, weet ik niet. Behalve dat we onder een bezetting leven. Vrijwel iedere Arabier leidt een schizofreen leven. Niet langer biedt de traditie een houvast. Maar Arabieren zijn ook geen deelnemer aan de moderne wereld. Mijn gedichten zijn een vorm van genezing voor die kwaal. Dat voelen mijn lezers en toehoorders.'

Vandaag krijgt Darwish de prestigieuze Prins Claus Prijs 2004 voor zijn 'krachtige poëzie', die zijn leven als balling en zijn verlangen naar zijn vaderland verbeeldt. Migratie en asiel zijn de vuurproef die hem als schrijver vormden.

Darwish, in 1942 te Berweh in Palestina geboren, vluchtte in 1948 bij de stichting van de staat Israël. Hij ging met zijn familie naar Libanon, keerde terug naar Haifa, maar moest het land in 1970 definitief verlaten.

Darwish studeerde in Moskou en leefde 26 jaar als balling in Beiroet, Cyprus, Parijs, Tunis en Amman. Nu woont hij in Ramallah. Hij publiceerde meer dan dertig poëziebundels en prozawerk. Zijn populariteit is zo groot dat hij zijn poëzie in de Arabische wereld in sportstadions leest.

'De Israëli's maakten me in Israël een Arabier, toen ik Israël moest verlaten maakten de Arabieren me een Palestijn. Nu ik terug ben in Palestina beschouw ik me als wereldburger.' Darwish ziet zichzelf als ambassadeur van de Arabische cultuur. Jarenlang was hij naast dichter een hoge functionaris in de PLO. De actieve politiek keerde hij de rug toe, het dichterschap bood meer vrijheid. 'Ook merkte ik dat mijn gedichten te veel politiek geïnterpreteerd werden en trouwens nog steeds worden. Als ik over liefde schreef, zei iedereen dat de vrouw Palestina was. Poëzie is universeel, niet nationalistisch.'

Darwish heeft over publiek niet te klagen. Maar hij kan niet anders dan constateren dat de Arabische wereld 'zich met geen enkele andere beschaving meer kan meten'. Darwish: 'Als Arabier ben ik erg beschaamd over het niveau van de Arabische cultuur.' Het is onzin te denken dat poëzie overal uitsterft behalve in de Arabische wereld, zegt hij. Een enkeling heeft succes. Voor de rest komen er schandalig weinig boeken uit.

'We weten niet waar we zijn, in welke historische periode we leven, we zijn verdeeld tussen moderniteit en erfenis, we hebben geen heden. We gebruiken alle moderne technieken van het Westen, maar de manier van denken daarachter niet. We zijn consumenten, geen producenten. We rijden in Amerikaanse en Europese auto's, maar we besturen ze zoals we kamelen besturen.'

'Aan de manier van denken achter de moderniteit willen de meeste Arabieren niet, omdat ze menen dat dit niet samengaat met hun erfgoed en traditie', zegt Darwish. Hij vindt dat de Arabische wereld niet alleen de technische kanten van de moderne wereld kan overnemen. 'We moeten ook de manier van denken overnemen en dat betekent scheiding van kerk en staat. Europa maakte zijn sprong in de toekomst door die scheiding. Dat moeten wij ook doen.'

Met de prijs wordt ook de moed gehuldigd van migranten-kunstenaars die vechten voor vrijheid van verbeelding. Het fundamentalisme, vijand van die vrijheid, lijkt op te rukken in het Midden-Oosten en Europa. Darwish benadrukt een moslim te zijn die niet bidt en niet vast: 'ik ben seculier'. 'Europeanen moeten niet denken dat het islamisme alleen hen bedreigt. Het is in eerste instantie gericht op de moslimgemeenschap. Tegen mij en andersdenkende moslims. Vergeet dat niet. Ook voor islamisten geldt het adagium van president Bush: wie niet voor ons is, is tegen ons.'

Op de vraag hoe om te gaan met een immigrantengemeenschap in Nederland waarvan sommige leden zo radicaliseren dat ze publieke figuren bedreigen en zelfs vermoorden, zegt Darwish geen profeet te zijn.

Hij heeft wel advies. 'De eerste stap die Nederland moet zetten, is immigranten het gevoel te geven gelijkwaardig te zijn. Maar zij moeten van hun kant uw cultuur en wetten respecteren. Moslims sterven van honger naar identiteit. Ze moeten het gevoel krijgen geaccepteerd te worden. Ze zijn dan relaxter. De tegenstelling tussen hun wortels en het heden zal dan beperkter zijn. Wat je ziet is een vorm van zelfverdediging, met soms vreselijk uitwassen. Ik keur dat vanzelfsprekend geheel af. Maar ik moet uitleggen waarom het kan gebeuren.'

De man die Israël niet in mag legt de schuld voor het uitblijven van vrede in het Midden-Oosten niet alleen bij Israël, maar evenzeer bij de Arabische regimes. 'Het begrip ''Palestijn'' is in de Arabische wereld ook een metafoor voor onrechtvaardigheid en gebrek aan democratie geworden. De enige toegestane demonstraties zijn voor de Palestijnen. Een oplossing van het conflict zou democratie op de politieke agenda brengen.'

Zakt de regio langzaam maar zeker de afgrond in, of is er nog hoop? 'Hoop ontstaat niet door het woord ''hoop'' te gebruiken, ik heb dat in mijn leven slechts twee keer gedaan. Poëzie brengt hoop door de schoonheid van woorden. Ik leef in woorden, in illusies.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden