Arabische prenten

Kunstenaars en burgers vinden elkaar in de revolutie, bleek tijdens de Arabische lente. De expositie Meeting Points probeert dit verbond tussen beide zichtbaar te maken.

Twee cruciale tips als je je in een revolutie bevindt. Eén: houd je telefoon stil als je aan het filmen bent. Twee: als je het geluid er ook op wilt hebben, stap dan dichterbij.


Deze twee simpele do's werden in Egypte op en rond het Tahrir-plein verspreid in januari van dit jaar. Dictator Mubarak viel, maar de bezettingen in Caïro gaan door - net als de arrestaties en de martelingen.


Een op de vijf mensen loopt in Caïro met een telefoon rond die kan filmen - en deed dat dan ook, afgelopen jaar. Het werd daardoor de eerste revolutie die je zo, op straatniveau, opnieuw kunt beleven. Dat gebeurde vorige week in De Balie in Amsterdam. De jonge Brits-Egyptische filmmaker Omar Robert Hamilton liet de beelden zien en vertelde erbij. Hij maakt deel uit van een groep 'film-activisten' die al jaren bewegend beeld en nieuwe media inzetten om te protesteren.


In januari gaf hij een klus in Washington op en vloog halsoverkop terug om bij de revolutie in zijn vaderland te kunnen zijn. 'Op het bezette plein bood iedereen aan te doen wat hij kon', zegt hij. 'Er werden water en dadels uitgedeeld, een kapper vroeg of hij me kon scheren.' Als filmmakers konden hij en zijn vrienden filmen én anderen vertellen hoe het beste beeld te krijgen met de eenvoudigste middelen.


Na de val van Mubarak richtten zij het filmcollectief Mosireen (een combinatie van de Arabische woorden voor 'Egypte' en 'Overtuiging') op, een studio in het centrum van Caïro waar iedereen les kan krijgen in 'burgerjournalistiek': filmen, monteren, getuigenissen afnemen, filmen tijdens gevaar. In juni begon Mosireen met het vertonen van dit beeld op een geïmproviseerd scherm: Tahrir Cinema ('A screen to serve the square'). Andere steden volgden. Er werd zelfs korte tijd een reclamescherm gekraakt waarop nu rellen en protesten te zien waren.


Wildenthousiast werden de mensen bij het zien van zichzelf. Een groepje biddenden dat een waterkanon trotseert; een groepje militairen dat de helm afneemt en naar de demonstranten overloopt, waarna keihard ingegrepen wordt door het leger - op de staatstelevisie en in de bioscopen was zoiets nog nooit vertoond. 'Het is voor het eerst dat Egyptenaren zichzelf in zo'n rol zien', zei Hamilton in De Balie. 'Het is belangrijk om het terug te zien. Om de moraal hoog te houden, om deze revolutie gaande te houden. Het is een lange weg.'


Kunstenaars en burgers - en juist niet politici - die elkaar vinden in de revolutie; het voorbeeld had goed kunnen figureren in een expositie in Brussel die juist dat wil aantonen. 'Alle kunstinstellingen in het Midden-Oosten die ertoe doen, zijn opgericht vanuit een heel burgerlijk verlangen: het verlangen naar een vrijplaats', zegt Okwui Enwezor. De Nigeriaans/New Yorkse stercurator heeft afgelopen zaterdag in Brussel even een rustig kwartiertje voordat zijn nieuwste project opent in kunstcentrum Argos.


Enwezor maakte onder meer de reizende tentoonstelling over Afrika The Short Century en was directeur van de Documenta in 2002. Sinds 2009 reist hij geregeld door de Arabische wereld om de zesde editie van Meeting Points samen te stellen, een tweejaarlijks theater- en kunstfestival in het Midden-Oosten dat voor deze editie ook naar drie Europese steden reist.


Hij bezocht daarvoor het - beetje obligate - lijstje instellingen in de regio dat sinds ruim tien jaar vooraan loopt in de hedendaagse kunst: The Arab Image Foundation en Ashkal Alwan in Beiroet, Makan Art Centre in Amman, Townhouse in Caïro. 'Allemaal plekken die ontstaan zijn doordat kunstenaars niet gingen zitten wachten op de overheid of op een rijke verzamelaar, maar zelf een ruimte zochten waar openheid en dialoog kon bestaan. Het zijn in essentie civiele organisaties, allemaal sterk verbonden met de buurt en de bewoners.' Zo organiseerde een lokale blogger dit jaar debatbijeenkomsten in het Jordaanse kunstcentrum Makan House. En het HomeWorks-programma in Askal Alwan in Beirut opende een maand geleden met een seminar voor kunstenaars en bewoners.


Okwui Enwezor: 'Toen ik daar was, begon het me te dagen dat ik het niet alleen over de Arabische wereld wilde hebben', zegt hij, 'maar over de opkomst van de burgerlijke verbeelding.' In zijn inleiding legt hij verband tussen de opkomst van activisme en de economische crisis - de sussende slaap van economische voorspoed is voorbij. Maar 'wie had gedacht dat in het Midden-Oosten de beweging zo snel en krachtig vanuit de burgers zelf zou komen?'


Enwezor zelf in elk geval nog niet toen hij aan het project begon. Gewend als hij is om zijn denkbeelden in brede en wollige streken neer te zetten, groeide zijn concept de pan uit. Hij combineerde voorbeelden van 'burgerlijke verbeelding' uit de Arabische wereld met geestverwanten uit andere gebieden en andere tijden. Het is een van hem bekende werkwijze, waarmee hij een ontwikkeling in een breder perspectief plaatst. Zo is er in de expositie de documentaire Perforated memory (2008) van Sandra Madi over een groep voormalige PLO-strijders die in Jordanië leven in complete armoede en vergetelheid. Typisch Enwezor is het om in de tegenoverliggende zaal een werk van Stan Douglas te programmeren (Hors-Champs, 1992), waarin vier Afrikaans-Amerikaanse muzikanten in een Parijse studio een jazz-compositie spelen. Een werk waarin Enwezors stokpaardjes als de diaspora en de postkoloniale culturele beïnvloeding te zien zijn - maar in deze context trek je je wenkbrauwen wel even op.


Zo kent het project (een deel ervan bestaat uit performances die in de schouwburg van Brussel opgevoerd zullen worden) wel meer vergezochte momenten. Wat doet het gezongen This is Propaganda van de Duitser Tino Sehgal hier? Of de performance van het Cubaans-Amerikaanse duo Allora/Calzadilla, waarbij een pianist via een gat in de bodem van een vleugel een gemankeerde Ode an die Freude speelt? Of kunnen die werken altijd wel?


Een serie foto's van de Libanese Rima Maroun, van kinderen met hun gezicht naar de muur, spreekt wel helemaal voor zich, net als het overzicht van vroeg performancewerk van Mona Hatoum. Zo meandert het verder en de actualiteit is ver weg.


Wat gebeurde: het theoretische bouwwerk van Okwui Enwezor en zijn co-curator Tarek Abouh El Fetouh werd ingehaald door die actualiteit. Ze namen de situatie in de Arabische wereld als uitgangspunt om breder te speculeren over het verbond tussen artistieke en burgerlijke vrijheid. Maar toen het project in april van start ging waren de dictators in Tunesië en Egypte verdreven en braken in Syrië de rellen uit. De radicale burgerlijke ongehoorzaamheid, waar activisten al jaren toe opriepen, waar burgers van droomden en die kunstenaars verbeeldden, was ineens een bloedig feit. Het brede perspectief lijkt ineens wel heel academisch, afstandelijk en ja - veilig. Over de wanhopige woede waarmee je huisvaders op het amateurmateriaal uit Egypte en Syrië op tanks af ziet rennen (roepend: 'Naar voren! Naar voren!'), hun dood tegemoet - geen woord.


De Syrische filmmaker Omar Amiralay, die afgelopen februari overleed, wijst in een interview uit 2010 als oorzaak voor dat 'plotselinge' burgerlijke zelfbewustzijn bij de Arabische burgers naar een verrassende, eveneens burgerlijke hoek: die van de televisie. Terwijl de cinema in zijn vaderland aan de banden van censuur lag, werd in soaps en tv-series de revolte voorbereid, zei hij. 'Seks, relaties, scheiding, sociale conflicten en corruptie - deze onderwerpen kunnen allemaal in Syrisch drama zitten', zei hij. Via de huiskamers werden de grenzen opgerekt.


De expositie in Brussel mist zo'n relevante observatie. Toch is de poging van Enwezor te prijzen, in de reeks haastig samengestelde Arab Spring programma's die - de Biënnale van Venetië voorop - in kunst- en filmcentra worden vertoond. Als het dansduo Selma en Sofiane Ouissi afgelopen zaterdag hun Skype-performance uitvoert, daagt toch waarop deze expositie de vinger wil leggen.


De twee dansers, broer en zus, nemen elk in hun eigen huis plaats voor de webcam in Tunis en Parijs. Dan volgt een ontroerende pas-de-deux op afstand, waarbij Selma op de eettafel losgaat en Sofiane in zijn keuken en in de gang de grenzen van zijn lichaam opzoekt. Hij hangt tussen aanrecht en koelkast of overbrugt de smalle gang, zij beweegt als een slang door een keukentrap. Alle hoeken van hun huis zoeken ze op om tot gezamenlijk beeld te komen; het is echt ontroerend. Hier vinden de kunstenaar en de burger elkaar, zoals het afgelopen maanden duidelijk is geworden: in de zoektocht naar vrijheid, naar een plaats die je mag inrichten en gebruiken zoals je zelf wil: een grondrecht, een essentieel verlangen. Een intens burgerlijke verlangen dat uiteindelijk mensen de straat op drijft en regimes omver werpt.


Meeting Points 6:Locus Agonistes: Practices and Logics from the Civic.

Argos Centre for Art and Media, Brussel, t/m 18/12.


Koninklijke Vlaamse Schouwburg Brussel: marathonvoorstelling, performances en monologen op 3/12. Voor het volledige programma: meetingpoints.org


Filmarchief burgeropnamen revolutie Egypte: mosireen.org


Bebloede zwachtels

Drie uur ligt een actrice in bebloede zwachtels, bedekt met ingewanden en van hals tot enkels in een plastic zak verpakt, op een met bloed bedekte tafel: 'De onderhandelingstafel'. De Palestijns-Libanese kunstenares Mona Hatoum, in 1975 in ballingschap in Londen gegaan, maakte het werk in 1983 als antwoord op de Israëlische invasie in Libanon. In Brussel wordt het werk heropgevoerd. Daarnaast is een retrospectief te zien van haar vroege performancewerk, waarin ze haar lichaam gebruikte voor politieke of feministische onderwerpen. Ze serveerde rauwe nieren aan het publiek, sloot zich op in een kippenhok of liep blootsvoets door de stad met haar schoenen aan haar enkels gebonden. 'Mensen waren toen wandelende intellectuelen, ze gingen voorbij aan het feit dat je lichaam deel uitmaakt van je bestaan', zei ze.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden