Apostel met schildersoog

Hij schreef een der onverwoestbaarste teksten aller tijden: het kerstverhaal. Het heeft de gedaanteverandering van theologisch verhaal naar idyllische vertelling doorstaan....

De schrijver ervan heet Lucas. Hij schreef het naar hem genoemde evangelie en, naar de traditie ook wil, de Handelingen van de Apostelen. Hij was een reisgezel van Paulus en is directe getuige van hele stukken uit die Handelingen. Aan het slot van zijn brief aan de christenen van Kolosse doet Paulus van enkele mensen de groeten. Lucas is de op een na laatste: 'U groet mijn vriend, Lucas, de arts.' Die Lucas heeft men vereenzelvigd met de schrijver. De eerste kerkhistoricus, Eusebius van Caesarea, die van 265 tot 339 leefde, schrijft over hem: 'Lucas, die geboortig was uit Antiochië en van beroep geneesheer, was lange tijd gezel van Paulus en had ook nauwe relaties met de andere apostelen. Hij liet ons voorbeelden na van de kunst van de genezing van zielen, die hij van hen vernam voor zijn twee goddelijk geïnspireerde boeken, zijn Evangelie en zijn Handelingen van de Apostelen.'

De dokter kon de verlossing niet anders zien dan als een geestelijk medisch proces! (Natuurlijk heeft men allerlei medische sporen in zijn Evangelie gevonden). Maar in een van de jaarringen van de goddelijke legendenboom is daar het verhaal dat hij ook een nauwe relatie had met Maria, de moeder van Jezus. In zijn evangelie schrijft hij, bij beslissende uitspraken tot haar gericht, dat Maria 'de woorden in haar hart bewaarde'. Wie anders dan die dat schrijft, kan haar mond ontsloten hebben en het verhaal van haar hebben gehoord. Hier heeft zich de verbeelding van eeuwen vroomheid meester van gemaakt.

Ook Hiëronymus laat Lucas in Antiochië geboren worden; hij was een Syriër die al vroeg tot het christendom overging, een 'heiden-christen', zoals dat heet. Ergens uit de zesde eeuw komt het mooiste verhaal te voorschijn: Lucas zou schilder zijn geweest. Het zal wel onachterhaalbaar zijn waar dat idee vandaan komt. Ik herinner me van vroeger, toen legenden nog ware legenden waren, dat Lucas' beeldende beschrijvingen bewijs van zijn 'schildersoog' zijn. Wie zou hij anders hebben geschilderd dan Maria. De allermooiste verbeelding ervan is die van Rogier van der Weyden. Het schilderij hangt in Boston (heel mooie kopieën hangen in Brugge en München). Links zit Maria, op de trede van haar troon, een heel nederige positie. Zij geeft het kind Jezus de borst. Haar gewaad is rijk en valt in een schitterende plooien. Gekleed in kardinaalsrood, met een knie steunend op een kussen, tekent Lucas Maria's portret met zilverstift op papier of perkament: de voorstudie van een schilderij. Hij pauzeert even met tekenen, Maria pauzeert met voeden; beiden kunnen - even - hun oog niet van het kind afhouden. Vanuit het overwelfde portiek, waar de drie zich bevinden, kijkt men uit op de lager gelegen wereld. En twee figuurtjes, vrouw en man, in de verte geven je de kans tot meekijken.

Misschien het allermooiste is het gezicht van Lucas: hij kijkt met een lieflijke ernst, vertederd door wat hij ziet, maar hij kijkt ook bedroefd: hij kent het levenseinde van het kind. Hij heeft het zelf opgeschreven! Wellicht aarzelt hij ook daarom wel even met tekenen.

Lucas werd natuurlijk de patroon van de schilders en van de geneesheren (in Amsterdam is een Lucas-ziekenhuis). Hij zal het daarmee druk hebben gehad, anders was hij ook wel de patroon van schrijvers geworden of van de historici, want hij heeft, zoals hij het zelf aan het begin van zijn evangelie zegt, alles tevoren nauwkeurig onderzocht.

Volgens de geleerden schrijft hij heel mooi Grieks (maar er zou een geoefende hand over de tekst zijn gegaan, zo weet ik er ook nog wel wat). Hij was uiterst veelzijdig, maar Lucas is natuurlijk ook een verzamelnaam waarin heel veel onzekerheden en vermoedens zijn samengekomen en legendarische zekerheid geworden.

Zo noemen we dan de schrijver van het kerstverhaal Lucas. En die toont alleen al in de eerste twee hoofdstukken van zijn evangelie een zeldzaam meesterschap in compositie, een schitterend zich afrondende geschiedenis. Zo kun je niet verdergaan, daarom begon hij in het derde hoofdstuk opnieuw.

Zijn schrijverssymbool werd een stier, een van de vier levende wezens - naast een leeuw, een adelaar, een mens - die de profeet Ezechiël aanschouwde (bijna het hele oude testament is gerecycled in het christendom). De vier werden al vroeg als aanduidingen van de evangelisten gezien. Ik vermoed dat de verfijnde literaire geest die Lucas was, bij de verklaring van zijn 'stiersymbool' lichtelijk gehuiverd zal hebben: zijn evangelie begint met een offer en eindigt met het kruisoffer. Was de stier maar een os geweest. Dan zou het dier middels de profeet Jesaja met de os uit de stal van Betlehem in verband zijn gebracht. Lucas kijkt dan mee naar het kind in de kribbe! (De stier maakte Lucas ook nog patroon van de slagers, een van die hogere smakeloosheden de roomse kerk eigen.)

Hij is op minstens drie plaatsen de marteldood gestorven: de helderste schrijver wordt steeds minder zichtbaar in de mist van de geschiedenis. De overlevering geeft Patras, een havenstad in Griekenland, Rome natuurlijk en Thebe dat in Boeotië ligt. Hij zou daar op 84-jarige leeftijd zijn gestorven. In elk geval werden zijn relieken in 357 uit Thebe naar Konstantinopel overgebracht. Maar ook zijn gebeente zal wel een verzamelgebeente zijn geweest.

De voorlaatste zin van zijn evangelie luidt: 'Zij aanbaden Hem en keerden met grote blijdschap naar Jeruzalem terug.' Jezus is net ten hemel gevaren. In het kerstverhaal staat over de herders, als zij het zojuist geboren kind hebben gezien: 'De herders keerden terug, terwijl zij God verheerlijkten en loof den om alles wat zij gehoord en gezien hadden.' Het raffinement van de literaire cirkelgang, begin en einde aan elkaar gelijk, ik denk het de Lucas van Rogier van der Weyden toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden