Apostel met een tandenstoker

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: feest.
*Johan Cruijff

Detail uit Paolo Veronese: Feest in het huis van Levi, 1573.Beeld DeAgostini/Getty

Zo'n avond op een feest vol mensen en muziek, iedereen loopt heen en weer en je ziet aan de gezichten wie gewend is hier te komen, en wie dwaalt. Deze jongens horen hier. Alsof ze de trap in het Amsterdamse Paradiso oplopen om te kijken wat er in de bovenzaal gebeurt, lopen ze zonder vooruit te kijken. De jongen rechts kijkt onweerstaanbaar nukkig - geen behoefte om te behagen of te flirten, ook geen pose. Een gezicht dat van zichzelf op bozig staat, maar niet kwaad aanvoelt. De jongen naast hem - ik wou dat ik kon schrijven 'zijn vriend' maar het is 1573 in Italië, ik vrees dat de verhouding tussen deze twee niet gelijkwaardig is - zoekt de aandacht van iemand die naar hem kijkt, en dat zijn wij.

Het schilderij is dertien meter breed en als je ervoor staat ben je meteen deel van het feest. Mensen drinken, proosten, pulken aan een stuk vlees, maken wilde Italiaanse gebaren, en onder het tafelkleed vist een kat naar een bot dat van tafel viel. En dat was het probleem, want Veronese had het Laatste Avondmaal geschilderd, de ingetogen maaltijd voor de kruisiging van Christus. Dus wat moet een man met een bloedneus bij zo'n beladen gelegenheid? En dronken Duitse soldaten?? Het gaat te ver, vond Rome. Maar dit was natuurlijk Venetië.

Tekst loopt door onder het schilderij

Paolo Veronese: Feest in het huis van Levi, 1573, olieverf op doek, 5,6 x 13 meter, Galerie dell'Accademia, Venetië.Beeld DeAgostini/Getty

Vulgariteiten

Veronese werd in juli 1573 door de Inquisitie ontboden om zich te verantwoorden. Er is een transcriptie van dat gesprek. 'Wat is de apostel links aan het doen?' 'Die heeft een tandenstoker en maakt zijn gebit schoon, heer.' Blijkbaar hadden de inquisiteurs echt goed gekeken, want links van Jezus zit inderdaad een man met een vork tussen zijn tanden te peuren. 'Vindt U het passend om bij het Laatste Avondmaal van de Heer clowns, Duitsers, dwergen en dergelijke vulgariteiten te schilderen?' - vooral die Duitsers (rechts op de trap) lagen gevoelig, want die hadden de Reformatie in gang gezet. 'Nee, mijn heren', antwoordde Veronese. De schilder kreeg de opdracht de hond op de voorgrond te veranderen in Maria Magdalena (alsof díé bij het Laatste Avondmaal was) en overbodige figuren te verwijderen.

Dat deed hij niet. In plaats daarvan maakte hij een strategische manoeuvre waar de Don Drapers van deze wereld jaloers op zouden zijn: hij veranderde alleen de titel. Dan maar geen Laatste Avondmaal, dacht-ie, we noemen het Feest in het huis van Levi.

Ik wist alleen dat laatste deel van dit verhaal toen ik voor het schilderij stond, de rest las ik pas toen ik naar aanleiding van die jongens verder zocht. Dat ongedwongen feestgevoel dat ik bij die jongens voelde, was dus precies wat Veronese wilde - en precies het probleem. Dat het gesprek waarin Veronese de Inquisitie te slim af was is gedocumenteerd, maakte mijn dag goed. En die bloedneus ook.

Maar dat dat transcript, bewust of onbewust, ongeveer is uitgewerkt tot een hilarische sketch maakte het helemaal af. Wat blijkt: Monty Python heeft lang geleden een sketch gemaakt waarin Michelangelo (niet Veronese, maar echt, het had 'm kunnen zijn) aan de paus uitlegt waarom hij het Laatste Avondmaal als een feest vol drinkende mensen - en een paar kangoeroes - heeft uitgebeeld. Zoek The Penultimate Supper op YouTube; het klopt tot en met de titelverandering ('Het één-na-laatste avondmaal'). Waarom hij 28 apostelen schilderde? ''cause it works, mate.' Als de paus hem zegt geen vrienden, geen cabaret en zeker geen drie Jezussen te schilderen, kijkt hij beteuterd. 'Ah, what about a bit of artistic license?'

De vergelijkbare vraag waarom er zulke banale mensen op zijn schilderij staan, beantwoordde Veronese in 1573 met: 'Wij schilders hebben dezelfde artistieke licentie als dichters en narren hebben.' Namelijk om een voorstelling te maken die passend is. En waar wij zodra we het zien, bij zijn.
www.detailsofart.com

Inzoomen

Er valt veel te zien deze week in het enorme schilderij dat onderwerp is van Oog voor detail. Zoom in met de tool hieronder.

Noot voor tablet- en smartphonegebruikers: de inzoomfunctie werkt alleen op desktop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden