virologie

Apenpokken duikt steeds vaker en steeds verder van de natuur op. Wat voor virus is het?

Opeens zingt, veertig jaar nadat de mensheid ervan af dacht te zijn, de naam ‘pokken’ weer rond. Het wordt zelfs oppassen dat apenpokken niet een blijvertje wordt, waarschuwt het Europese RIVM, de ECDC.

Maarten Keulemans
De temperatuur van een passagier wordt gemeten bij een controle op apenpokken op de luchthaven Soekarno Hatta in Jakarta, Indonesië.  Beeld Getty
De temperatuur van een passagier wordt gemeten bij een controle op apenpokken op de luchthaven Soekarno Hatta in Jakarta, Indonesië.Beeld Getty

Daar zaten ze dan, verplicht thuis in de Amerikaanse staat Wisconsin. Steve Kautzer, zijn vrouw Tammy en hun 3-jarige dochter Schyan. Te wachten hoe het zou aflopen met de rare, jeukende bultjes die opeens over Kautzers hele lichaam waren verschenen.

Apenpokken, zo wezen de tests uit. Een ziekte die hier, in het 904 zielen tellende dorp Dorchester, helemaal niet hoort voor te komen. Erg ziek werd Kautzer gelukkig niet. Een grieperig gevoel, wat verhoging. Een meevaller, want van de 47 mensen die bij de uitbraak van 2003 in het Amerikaanse Midden-Westen besmet zouden raken, belandden er uiteindelijk 14 in het ziekenhuis. Nog een geluk dat niemand overleed.

De aanstichter bleek al die tijd bij Kautzer op de veranda in een kooitje te zitten: Chuckles, de tamme prairiehond die de familie als huisdier hield en die anders dan de naam doet vermoeden helemaal geen hond is maar een soort grondeekhoorn ter grootte van een kleine kat. Chuckles kwam uit een speciaalzaak voor dieren, met de knusse naam Phil’s Pocket Pets. Daar hield men ook twee eekhoorns, drie slaapmuizen en een buidelrat. Geïmporteerd uit West-Afrika, waar het apenpokkenvirus rondgaat onder knaagdieren.

Met de Kautzers kwam het goed. Maar epidemiologen en virologen zien het voorval als belangrijk schot voor de boeg: pas op, de pokkenvirussen zijn de wereld nog niet uit. En apenpokken is het grootste zorgenkind, waarschuwde viroloog Marc van Ranst twee jaar vóór corona in een academisch overzichtsartikel. ‘De opkomst van apenpokken als belangrijke humane ziekteverwekker is zonder twijfel een realistisch scenario.’

Pokken zijn veelzijdig

Welkom bij de ‘orthopoxvirussen’, een virusfamilie die zo heet omdat de leden er door de microscoop vaak uitzien als blokjes – ‘ortho’ betekent recht of opgericht. Twaalf telgen zijn er van de familie orthopokken bekend. Van de gewelddadige, gevaarlijke variola – beter bekend als dé pokken – tot het veel ongevaarlijkere vacciniavirus, een virus waarvan wetenschappers vaccins maken. Waterpokken is overigens géén familie: die ziekte wordt veroorzaakt door een herpesvirus.

Dit zijn buitengewoon taaie virussen, zegt viroloog Eric Snijder (LUMC). ‘Ze staan bekend om hun robuuste buitenkant. Vandaar dat de klassieke virologische horrorscenario’s vaak over variola gaan: dit zijn virussen die misschien kunnen opduiken uit bevroren lichamen in de permafrost, of die men zou kunnen inzetten als bioterroristisch wapen.’

Nog zoiets: pokken zijn veelzijdig. Anders dan griep of corona hebben ze geen speciale uitsteeksels die maar op bepaalde soorten cellen passen: de pokken wurmen zich in allerlei weefsels naar binnen, door te doen of het een groot brokje eten is dat de cel dringend moet absorberen. Meerdere soorten weefsels blijkt het apenpokkenvirus bij dierproeven met apen te kunnen infecteren, vertelt viroloog Josanne Verhagen (Universiteit Utrecht). ‘Dat is erg opvallend.’

Daarna plant het virus zich voort en verspreidt het zich, via ronddwarrelende schilfers van ingedroogde blaasjes, speekselkloddertjes, bloed, aangeraakte voorwerpen, handen, beddengoed en zelfs via ontlasting. ‘Het kan ook via de ogen binnenkomen. Daarom moet je altijd een beschermende bril op als je met dit soort virussen werkt, en sowieso niet met besmette vingers in je ogen wrijven’, weet Snijder.

Nu de gewone pokken sinds oktober 1977 zijn uitgeroeid, zou apenpokken weleens de troonopvolger kunnen zijn, vrezen virologen. Ambitieus is het virus zeker. De afgelopen jaren duikt het virus steeds vaker en steeds verder van de natuur verwijderd op, documenteert Van Ranst, die apenpokken aanduidt als ‘de belangrijkste orthopokkeninfectie bij de mens’.

Nu er een volle generatie is opgegroeid die nooit is ingeënt tegen pokken – de inentingen stopten in de jaren zeventig – is er weer ruimte voor een pokkenvirus, zoals er in een tuin waar men geen slakkenkorrels meer strooit zich weer naaktslakken wagen. ‘Mijn zorg is dat het virus bij kinderen terechtkomt’, zegt epidemioloog Marc Bonten (UMC Utrecht). ‘Omdat kinderen veel lichamelijk contact hebben, zou het virus zich daar kunnen verspreiden.’ Bovendien zou de ziekte minder opvallen, omdat ze zo lijkt op waterpokken.

Mutaties geven het virus al snel voordeel

Een gevaar is dat het virus zich blijvend vestigt – endemisch wordt – bij de mens. Apenpokken is weliswaar niet erg besmettelijk, maar Van Ranst wijst erop dat daarin juist een gevaar schuilt: elke mutatie die het ook maar iets besmettelijker maakt, geeft het virus meteen voordeel. Vandaar de nervositeit onder virologen: geef het virus de ruimte om van mens naar mens te springen en voor je het weet past het zich aan.

Gelukje daarbij: pokkenvirussen zijn ‘dna-virussen’, met erfelijk materiaal dat niet zo makkelijk muteert. Verwacht dus niet, zoals bij corona, allemaal varianten. Of nou ja, dat mag je hopen. Toen evolutiebioloog Harmit Malik en collega’s van het Amerikaanse onderzoeksinstituut Fred Hutchinson tien jaar geleden pokkenvirussen uit hun tent probeerden te lokken door ze te treiteren met afweerstoffen, bleek het virus zich tot hun verbazing wel degelijk razendsnel aan te passen, schreven ze in vakblad Cell.

Een ander risico waarover kenners zich zorgen maken, is dat het virus overslaat naar een of andere Europese knaagdierenpopulatie, de plek waar het zich thuisvoelt. ‘Zolang het in mensen blijft, is het aardig te overzien en ook te controleren’, verwacht Verhagen. ‘Maar het verschil met variola is dat er bij dit virus ook een rol voor dieren is. Dat is hier zo zorgelijk aan.’

Wat in de VS in het klein gebeurde, zal hier maar in het groot gebeuren, waarschuwde de Europese gezondheidsdienst ECDC deze week in een risico-inschatting. We zouden de situatie krijgen zoals in West-Afrika: een virus dat als een veenbrand rondgaat onder bijvoorbeeld eekhoorns of muizen, en daarvandaan geregeld mensen besmet, via bloed, beten, speeksel of opgedroogde puistjes.

Intussen doken deze week ook gevallen op in Slovenië, Tsjechië en de Verenigde Arabische Emiraten. De eerste genetische analyses doen vermoeden dat het gaat om een verdwaald West-Afrikaans virus dat toevallig belandde op een groot Belgisch fetisj-evenement, met veel bloot, dansen en seks. En misschien maakt het uit dat men er gewoon extra alert op is: gevallen die anders onopgemerkt waren gebleven, komen nu alsnog aan het licht.

Een brandje dat vanzelf weer dooft? Wie weet. ‘Apenpokken is geen zeldzame ziekte meer’, waarschuwde Van Ranst, vier jaar geleden al. ‘Apenpokken vereist meer aandacht.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden