Apen zijn ook maar mensen

De hype rond gorilla Bokito is uitgegroeid tot een moderne parabel. Die verduidelijkt veel over de dubbelzinnige grens tussen mensen dier....

De uitbraak van Bokito begon als een schokkend drama rond een monsterachtige aap, maar ontwikkelde zich al snel tot een wreed sprookje met een duidelijke moraal. De 57-jarige Yvonne de Horde uit Zoetermeer was zo naïef te geloven dat zij een speciale band met de gorilla had, zo viel ineens overal te beluisteren. Omdat zij hiermee de grens tussen mens en dier overschreed, werd zij zwaar gestraft. Een gematigde, Nederlandse variant van de Grizzly Man, de Amerikaan die werd opgepeuzeld door de wilde beren waarmee hij bevriend dacht te zijn.

‘Binnen een paar dagen werd de vrouw van slachtoffer tot dader. Daarmee komt de dierentuin er wel erg gemakkelijk van af. Die had moeten zorgen dat Bokito niet kon ontsnappen’, zegt de filosoof Stine Jensen, journalist en docent literatuurwetenschap aan de Vrije Universiteit. In 2002 promoveerde ze op Waarom vrouwen van apen houden, een studie over de verhouding tussen mens en aap (binnenkort heruitgegeven, inclusief een nieuw hoofdstuk over Bokito).

Het is niet zo vreemd dat De Horde meende een bijna menselijk contact met Bokito te hebben, zegt zij. Primaten als chimpansees, bonobo’s en gorilla’s zijn de afgelopen decennia sterk ‘vermenselijkt’ door de wetenschap, die liet zien dat allerlei eigenschappen en gedragingen die altijd als typisch menselijk waren beschouwd, ook bij deze mensapen voorkomen.

Zo gebruiken mensapen werktuigen en maken die ook. Ze vertonen complex sociaal gedrag, kunnen symbolisch communiceren en bezitten cultuur, in de zin van overgeleverde vaardigheden. Ze hebben zelfbesef, herkennen zichzelf in de spiegel en blijken zich tot op zekere hoogte in een ander te kunnen verplaatsen. Bonobo’s bedrijven zelfs face-to-face de liefde.

Vreemd zijn al die overeenkomsten niet. Genetisch onderzoek heeft inmiddels bevestigd hoezeer mens en mensaap verwant zijn. Zo delen mens en chimpansee bijna 99 procent van hun relevant dna.

Tanden

Tanden
De publieke opinie oordeelt al te streng over Yvonne de Horde, vindt ook Jan van Hooff, emeritus hoogleraar ethologie aan de Universiteit Utrecht en groot apenkenner. De actualiteitenrubriek Nova toonde een filmpje waarin Bokito zijn tanden naar De Horde ontblootte. Volgens veel deskundigen een teken van agressie, dat ten onrechte door de vrouw als vriendelijkheid werd geïnterpreteerd.

Tanden
Maar Bokito was wel degelijk vriendelijk, gelooft Van Hooff. ‘Ik noem die uitdrukking op Bokito’s gezicht het verticale blotetandengezicht. Dat is géén onvriendelijk gelaat. Bokito vertoonde dus allerminst dreigend, agressief gedrag, zoals in de media is beweerd.’

Tanden
Bokito gedroeg zich niet als een agressief monster, maar eerder als King Kong, de filmaap die verliefd werd op een mensenvrouw. ‘De liefde kwam van twee kanten, bij wijze van spreken’, zegt Van Hooff. Een gorilla heeft echter zijn eigen manier om die ‘liefde’ in te vullen.

Tanden
‘Er is alle reden aan te nemen dat Bokito deze vrouw in zijn harem wilde. Maar zij frustreerde hem: zij kwam niet. Hij heeft haar dus willen straffen. Potverdorie, jij luistert niet naar mij, ik zal je leren! Hij had haar makkelijk kunnen doden, maar heeft dat niet gedaan. Hij heeft haar meegesleurd en gebeten. Zo worden gorillavrouwen ook wel in het gareel gebracht.’

Tanden
Raymond Corbey, filosoof aan de Universiteit van Tilburg en schrijver van The Metaphysics of Apes, een studie over de grens tussen mens en dier, ziet in de zaak-Bokito al zijn theorieën bevestigd. ‘Mensen vinden de grens tussen mens en dier fascinerend, maar ook bedreigend. Die is dus vanouds met taboes beladen. De opwinding over Bokito valt te verklaren uit het feit dat van alle dieren de mensaap de meest ambigue status heeft – deels mens, deels dier – en dus ook met extra sterke emoties is omgeven.’

Tanden
Bokito past in een lange westerse traditie van de mensaap als harige, brute Ander. En die Ander heeft altijd twee attributen, zegt Corbey, seks en geweld. ‘Het is het eeuwige thema van Beauty and the Beast, van het monster Caliban en de mooie, onschuldige Miranda in Shakespeare’s The Tempest tot King Kong. Dat thema symboliseert de angst van de mens voor het agressieve, lustvolle dier in zichzelf. Die aap in onszelf moeten we onderdrukken en beschaven. Dat is de kern van de westerse identiteit.’

Tanden
Interessant aan de zaak-Bokito vindt Corbey ook dat hier sprake lijkt te zijn van een ‘soortoverschrijdende vriendschap’, zowel vanuit Yvonne de Horde als vanuit Bokito. ‘Die vriendschap tussen mens en mensaap – in veel gevallen gedocumenteerd, zoals tussen de beroemde vrouwtjesgorilla en gebarentaal-kampioene Koko en psychologe Penny Patterson – is als het ware het contrapunt tegenover al die negatieve gevoelens over de soortgrens. Het tragische is in dit geval dat deze vriendschap toevallig uitmondde in geweld.’

Tanden
Tusen gorilla en mens is heel wel rapport mogelijk, zegt ook Jan van Hooff: ‘Gorilla’s zien de mens als een soort gorilla, zoals wij gorilla’s zien als een soort mens. Ik heb ze in het wild gezien, in Oeganda. De gorilla’s zien je, maar ze negeren je. Als ze je aankijken, kijk dan weg. Vermijd elke indruk dat je geïnteresseerd bent. Dan gaan die gorilla’s gewoon hun gang en denken alleen: elke dag weer die malloten met die rare lappen aan hun lijf.’

Tanden
Bokito is echter geen gewone gorilla. Hij werd door mensen opgevoed en bezocht met zijn opvoeders zelfs de Pizza Hut. Hoewel hij inmiddels in zijn eigen gorillagroep leeft, zullen herinneringen aan mensen door zijn brein blijven spoken, denkt Van Hooff. Daardoor heeft hij De Horde wellicht meer ‘veraapt’ dan een gorilla normaliter zou doen. In elk geval is zowel de uitbraak als de gerichte aanval op De Horde bij Van Hooffs weten nooit eerder vertoond.

Vervagen

Vervagen
Op haar beurt ‘vermenselijkte’ De Horde haar favoriete gorilla. Niet verwonderlijk, vindt Stine Jensen. De afgelopen decennia heeft de (populaire) wetenschap veel bijgedragen aan het vervagen van de grens tussen mens en mensaap. Enerzijds benadrukten biologen als Desmond Morris (wereldberoemd door zijn boek De naakte aap uit 1967) het aapachtige in de mens. Anderzijds accentueerden primatologen als Jane Goodall, Dian Fossey, Biruté Galdikas en, in mindere mate, Frans de Waal, het menselijke in de aap. Zij beschreven mensapen als individuen met een eigen karakter, die net als mensen liefde konden geven, ruzie maakten en zich verzoenden.

Vervagen
Het is niet toevallig dat veel bekende primatologen vrouw zijn, zegt Jensen. ‘In de jaren zestig koos de invloedrijke paleontoloog Louis Leakey vrouwen uit voor het veldwerk met apen. Hij geloofde dat zij bij uitstek geschikt waren om te werken met wezens die niet verbaal kunnen communiceren. In zijn ogen waren apen een soort baby’s.’ Dian Fossey werkte enige tijd met autistische kinderen, alvorens zij zich op de gorilla’s stortte.

Vervagen
Deze invloedrijke vrouwelijke primatologen hadden een dubbelzinnige kijk op de aap, stelt Jensen. Enerzijds maakten zij hun apen zo menselijk mogelijk. Toen de favoriete chimpansee van Goodall stierf, plaatste zij een overlijdensadvertentie in een Britse krant. Fossey ligt begraven naast haar favoriete gorilla Digit, die door stropers werd ‘vermoord’. Orang-oetan Sugito sliep zelfs in bed bij Galdikas en haar man Rod, tot groot ongenoegen van laatstgenoemde.

Vervagen
Anderzijds beschrijven zij de mensapen als beter dan de mens. Ze zijn onbedorven en goedaardig, nobele wilden in een samenleving die verpest is door een zieke cultuur. ‘Er bestaat een enorm verlangen naar zuiverheid, naar een ideaal dat nog niet is bedorven door mens. Een dier is heel geschikt om zo’n verlangen op te projecteren. Omdat een dier niet kan terugpraten, wordt het ideaal ook niet bedorven’, zegt Jensen. Een soortgelijke kijk op dieren werd onlangs nog verwoord in een verkiezingsspot van de Partij voor de Dieren: ‘Dieren liegen en bedriegen niet’.

Vervagen
Maar dieren blijken wel degelijk in staat tot het kwade. Bokito sleurde Yvonne de Horde door de dierentuin. Jane Goodall moest toezien hoe een vierjarige burgeroorlog uitbrak in de chimpanseekolonie in Tanzania die zij bestudeerde. De ene helft van de kolonie moordde de andere helft uit. De overwinning werd luister bijgezet met kannibalistische feestmaaltijden. Apen zijn niet alleen in staat tot bruut geweld, maar ook tot doortrapt gedrag. Biruté Galdikas werd in de val gelokt toen ze een orang-oetan volgde. Ze kwam klem te zitten tussen twee boomstammen en werd door de aap aangevallen. Haar kokkin werd door een orang-oetan verkracht.

Vervagen
Volgens Jensen werden de kwade kanten van de mensaap door Goodall, Fossey en Galdikas gebagatelliseerd of weggemoffeld. Ze lieten zich het beeld van de goede aap niet zo maar ontnemen.

Mensenrechten

Mensenrechten
Door wetenschappelijk onderzoek is de grens tussen aap en mens vervaagd. Zaken die vroeger als exclusief menselijk werden gezien, bleken ook des aaps. In 1993 pleitte een groep wetenschappers – onder wie de ethicus Peter Singer, de biologen Richard Dawkins en Jared Diamond, en ook Raymond Corbey – daarom in het Great Ape Project zelfs voor het toekennen van mensenrechten aan mensapen.

Mensenrechten
Daarop kwam veel kritiek. Tja, de strikte scheiding tussen mens en dier is sinds Genesis een constante in de westerse cultuur, zegt Corbey. ‘Naarmate er meer bewijs kwam dat mens en mensaap biologisch dichter bij elkaar staan dan we altijd dachten, is die strikte scheiding feller verdedigd. Filosofen benadrukken nog altijd hoe uitzonderlijk de mens is, met zijn rationeel zelfbewustzijn, keuzevrijheid en verantwoordelijkheid van handelen. Op grond daarvan hebben mensen een unieke status en zijn dieren minder waard. Dat is antropocentrisme. Mensapen hebben óók een morele status.’

Mensenrechten
Het verlenen van mensenrechten aan mensapen zou echter verwarrende consequenties hebben, meent Jensen. ‘In landen met de doodstraf zou je geëxecuteerd kunnen worden voor het doden van een chimp. En bestialiteit zou je dan ook moeten accepteren.’

Mensenrechten
Ook etholoog Van Hooff vindt dat de wetenschappers achter het Great Ape Project de grens tussen mens en aap al te zeer vervagen. ‘We hebben meer gemeen met een aap dan met een muis, laat staan met een zeester. Maar onze psyche is veel verder geëvolueerd’, zegt hij. ‘Apen hebben elementair zelfbesef. Maar hoewel ze de gevolgen van hun gedrag enigszins kunnen overzien – ze kunnen ‘‘plannen’’ – gaat dat niet zover dat we ze moreel verantwoordelijk kunnen houden voor hun gedrag. Onze hersenen zijn drie keer zo groot als die van een mensaap. Cognitief zijn we tot veel meer in staat.’

Mensenrechten
Mensenrechten voor apen gaan Van Hooff dus te ver, maar een chimp is wel iets anders dan een karper. ‘Dat besef moet weerspiegeld worden in de wijze waarop we met mensapen omgaan.’ Hoe intelligenter het dier, hoe zorgvuldiger je het moet behandelen.’

Mensenrechten
Kun je zulke intelligente dieren dan wel opsluiten in een dierentuin? Er bestaat toch ook geen mensentuin? Van Hooff: ‘Het antwoord moet blijken uit de praktijk. We hebben geen aanwijzingen dat mensapen die leven in ecologisch en sociaal rijke omgevingen als in Blijdorp of Burgers Zoo, een hinderend besef van beperktheid hebben. Kijk naar hun gedrag: vertonen ze stress of frustraties? Ja, vroeger wel, toen ze nog in witbetegelde kale ruimtes achter glas zaten. Maar die chimpkolonie in Arnhem is heel gezond. De dieren leven er harmonieus samen, alsof ze in hun eigen soap spelen.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden