Antisemitisme is in Rusland te gewoon

Het gruwelijke staats-antisemitisme uit de tijd van Stalin komt in Rusland gelukkig niet meer voor, maar in de praktijk van alle dag bestaat het nog steeds....

IS er in Rusland sprake van een 'joods probleem', of met andere woorden is er in Rusland sprake van antisemitisme? Ja, in Rusland worden we in het dagelijks leven nog altijd geconfronteerd met uitingen van antisemitisme. Ik denk dat ze gedeeltelijk het gevolg zijn van de jodenvervolging onder het bewind van de tsaren en het geheime antisemitische beleid ten tijde van het communistische regime. Het door de staat gesteunde antisemitisme werd in de ex-Sovjet-Unie, met name ten tijde van Stalin, gekenmerkt door behoorlijk ingrijpende antisemitische activiteiten. In die tijd waren er ook plannen om alle joden vanuit het Europese gedeelte van de USSR naar Siberië of het Verre Oosten te deporteren.

Al waren met de dood van Stalin dergelijke plannen van de baan, toch denk ik dat het door de staat gesteunde antisemitisme tot laat in de jaren tachtig - tot in de tijd van Gorbatsjov - bleef voortbestaan. De antisemitische propaganda tierde welig. De strijd tegen het zionisme en tegen het agressieve beleid van Israël fungeerde daarbij als 'afleidingsmanoeuvre'. Joden werden ontslagen bij ministeries en allerlei andere officiële instanties en werden niet toegelaten tot prestigieuze onderwijsinstituten, zoals het Moskouse Staatsinstituut voor Buitenlandse Betrekkingen. Joden ondervonden problemen bij de inschrijving voor postdoctorale cursussen, maakten zelden promotie en konden veel minder makkelijk naar het buitenland reizen dan andere Sovjet-burgers.

Dit afschuwelijke staats-antisemitisme komt gelukkig niet meer voor en de positie van de joden is dan ook drastisch verbeterd. Zij mochten naar Israël, de Verenigde Staten en andere landen emigreren en de afgelopen tien jaar zijn er dan ook miljoenen joden uit Rusland en andere GOS-staten naar Israël verhuisd.

En die emigratietrend zal zich waarschijnlijk doorzetten, ook al bezondigt de staat zich in het moderne Rusland niet meer aan antisemitisme. Er is een aantal redenen voor deze aanhoudende emigratie. De eerste is dat er in het land nationalistische organisaties van allerlei pluimage actief zijn - het zijn er momenteel meer dan 150 - en dat er antisemitische artikelen en literaire werken worden gepubliceerd.

De tweede reden is de economische malaise, de nu al jaren durende politieke instabiliteit, het groeiende antisemitisme, dat op vele manieren een uitweg zoekt bijvoorbeeld in de beledigende uitspraken over joden die je dagelijks op straat kunt horen, de angst van ouders dat hun zoons als dienstplichtig soldaat worden ingezet bij een binnenlands gewapend conflict, en antisemitische uitspraken van de roemruchte generaal Albert Makasjov en een aantal andere prominente figuren in de Russische Communistische Partij, die daarvoor niet door de partijleiding zijn berispt.

Over het antisemitisme in het dagelijkse leven wil ik graag kwijt dat volgens mij het antisemitisme in de Russische maatschappij al een heel lange geschiedenis kent en zelfs al dateert van vóór de bolsjewistische revolutie van 1917. Op dit moment is het merendeel van de Russische bevolking het niet met het antisemitisme eens, dat is wel duidelijk.

Opiniepeilingen van de afgelopen jaren laten zien dat niet meer dan 5 à 8 procent van de Russen in het dagelijks leven antisemitische gevoelens koestert. Maar dat is nog altijd een aanzienlijk deel van de bevolking en het percentage is veel hoger in de grote steden in het Europese deel van het land, waar de meeste joden wonen.

Wat is de reden achter dergelijke gevoelens? Ik denk dat er, naast de traditie, twee factoren van invoed zijn. Ten eerste hebben joodse intellectuelen een duidelijke rol gespeeld in het beginstadium van de perestrojka en de markthervorming - processen die helaas voor het gros van de bevolking tot armoede hebben geleid.

De andere factor is zelfs nog belangrijker voor de alledaagse uitingen van antisemitisme: joden zijn oververtegenwoordigd onder de oligarchen die in talloze kernsectoren van de economie en bij joint ventures en banken de dienst uit maken. De winst die zij maakten is vele malen hoger dan de inkomsten van de gewone Rus of Russin.

De namen van oligarchen zoals Berezovski, Goesinski, Khodorkovski, Smolenski, Fridman, Abramovitsj en Mamoet zijn bij vrijwel alle Russen bekend, aangezien sommigen van hen een politieke rol in het land proberen te spelen en ondoordachte uitspraken doen over allerlei actuele Russische problemen en daarmee negatieve reacties in de maatschappij oproepen. Alhoewel zich onder de grote zakenlieden ook genoeg Armeniërs, Azerbeidzjanen en Tataren bevinden, richt een deel van de Russische bevolking traditiegetrouw zijn negatieve sentimenten voornamelijk op de joden.

Het Rusland van de tsaren kende briljante, democratisch-denkende intellectuelen - schrijvers, academici, advocaten, artsen, die het antisemitisme met grote stelligheid veroordeelden. Veel van deze intellectuelen werden na de revolutie van 1917 vermoord of uit Rusland verdreven. Volgens mij geven de wetenschappers en kunstenaars van nu minder tegengas tegen het Russische antisemitisme in de maatschappij dan hun voorgangers destijds deden.

Bovendien houden sommigen van hen, zoals de schrijvers en journalisten achter het handjevol antisemitische kranten en tijdschriften, er antisemitische ideologieën op na. Vanuit die hoedanigheid beïnvloeden zij de publieke opinie en stimuleren zij het antisemitisme in de maatschappij.

Uit uitspraken van Russische hoge ambtenaren, onder wie president Poetin, mag je concluderen dat de Russische president en de regering het antisemitisme veroordelen, maar ik zou het juist vinden als de Russische autoriteiten vanuit hun gezagspositie duidelijker actie zouden ondernemen tegen alle uitingen van antisemitisme en de aanstichters daarvan. Daardoor komt er misschien eerder een eind aan het antisemitisme in de maatschappij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden