Analyse Antisemitisme

Antisemitisme in Europa: terug van nooit weggeweest

Een paar decennia terug kon je geloven dat we in Europa slechts stuiptrekkingen van antisemitisme zagen. In 2018 is het verschijnsel volop terug in de openbare ruimte. Verandert dat de beleving van 5 Mei?

4-5-2018, Nederland, Wageningen Het Foulkes Festival als onderdeel van bevrijdingsfestival 5 mei vindt dit jaar plaats in stadspark Belmonte Arboretum. Een rupsvoertuig wil niet meer starten en moet op zijn plaats geduwd. Foulkes Festival; bevrijdingsdag; bevrijdingsfestival; bevrijding; oorlog; Tweede Wereldoorlog; 2e Wereldoorlog; militair; soldaat; soldaten; foto Marcel van den Bergh Foto Marcel van den Bergh

‘Als ik soms al denk dat ik alles begrijpen kan, dan toch één ding nooit – de reden van die duistere schande die men zo vlakjes antisemitisme noemt.’ Die zin vloeide uit de pen van de Russische schrijver Konstantin Paustovski, die hem uit de mond had horen vloeien van Isaak Babel, Sovjet-schrijver van Joodse origine, door Stalin geëxecuteerd in 1940.

Een aanwijzing dat antisemitisme geen verklaarbaar fenomeen is maar een ‘duistere schande’, is dat we het terugzien in zoveel verschillende eeuwen en regio’s, bij zoveel verschillende mensen, in steeds weer andere gedaanten en vermengingen, reïncarnerend als een kwade hindoegod. De 21ste eeuw is geen historische uitzondering.

Er zijn weinig overeenkomsten tussen Front National-vader Jean Marie Le Pen, de Belgisch-Libanese activist Dyab Abu Jahjah, de Hongaarse premier Victor Orbán, Labourleider Jeremy Corbyn, de Haagse salafistische imam Fawaz Jneid of de Amerikaanse alt-rightdenker Jared Taylor – behalve verhuld of minder verhuld antisemitisme waarvan het gebruik wordt ontkend. Wij leven na de Holocaust, zij ook.

Antisemitisme in Europa 

Paustovski schreef zijn zin in de Sovjet-Unie van Brezjnev, waar staatskritiek op de zionistische expansiedrift van Israël nog moeilijker van klassiek antisemitisme te onderscheiden was dan in de schrijfsels van Abu Jahjah.

Babel bezigde de zin in de jaren dertig, toen in Duitsland een virulent antisemitische Rijkskanselier aantrad die een paar jaar later de Tweede Wereldoorlog begon.

Vrijdagavond herdachten we de slachtoffers van de periode 1940-1945, zaterdag vieren we de bevrijding. We doen dat in een tijd waarin antisemitisme in Europa terug is van nooit weggeweest.

5 Mei is in 2018 anders dan in 1998 of 1988. Twintig, dertig jaar geleden waren aanslagen op Joodse doelen in Europa iets van zwart-witbeelden uit de tijd van onze grootouders, tegenwoordig komen ze als breaking news binnen op de smartphone. Een paar decennia terug was het makkelijker te geloven dat we in Europa slechts stuiptrekkingen van antisemitisme zagen. Je had wat neonazistische groepjes, je had Le Pen, je had historicus David Irving en zijn ontkenning van de Holocaust. In de uiterste marge van de Britse Labourpartij vertoefden mannen die de pik hadden op Joodse bankiers. Die werden beschouwd als fossielen. Wat er verder ‘over was’ aan antisemitisme, bleef binnenskamers.

In 2018 is het verschijnsel volop terug in de openbare ruimte. Een twijfelachtige merite van de digitale tijd is dat je makkelijk kennis neemt van de wijdverbreidheid van flink wat soorten antisemitisme. Klassiek antisemitische sites vinden we in elke Europese taal. Wie een site als rijnlandmodel.nl bezoekt, kan in keurig Nederlands lezen over de kwaadaardige invloed van de Joodse cultuur en de vele representanten daarvan in de Nederlandse politiek en media.

Er valt dus wel wat af te dingen op de bewering dat antisemitisme via moslims naar Europa is teruggekeerd: er is ook volop ‘inheems’ antisemitisme.

Het Wereldjodendom 

Dat neemt niet weg dat Arabische migrantengemeenschappen een voorname bron zijn van contemporain antisemitisme. Vrijwel alle aanslagen op Joodse doelen – van het Brusselse museum (2014) en de Parijse supermarkt (2015) tot de Kopenhaagse synagoge (2015) en het Amsterdamse restaurant (2017) – werden gepleegd door geradicaliseerde migranten van Arabische komaf.

In hun discours vallen ‘Joden’ en ‘Israël’ doorgaans volledig samen en gaat woede over de bezetting van Palestina min of meer organisch over in woede over de tentakels van het Wereldjodendom. Homogeen is deze groep geenszins. Bij radicale imams is antisemitisme deel van een fundamentalistisch religieus discours. Het geluid van Abu Jahjah lijkt juist sterk op het staatsdiscours in de voormalige communistische wereld: atheïstisch en, officieel, slechts antizionistisch.

Er bestaat een duidelijke overlap tussen dit gedachtengoed en dat van de kring rondom Labourleider Corbyn, die Abu Jahjah meerdere malen ontmoette en beschuldigingen van antisemitisme even hard ontkent. De accenten die worden gelegd zijn evenwel verschillend. Waar het bij Arabische migranten gaat om Israël, gaat het in de schaduw van Corbyn vaak over Joods kapitalisme. De Rothschilds zijn in dat discours vervangen door Goldman Sachs. Degenen die het bezigen, verklaren geen problemen te hebben met Joden maar met financiële Joodse macht. Een interessant historisch feit: in gebieden in Midden- en Oost-Europa, waar 98 procent van de Joodse bevolking een eeuw geleden straatarm was, werd Joden óók hun financiële macht ten laste gelegd.

Neomarxistisch antizionisme à la Corbyn en Abu Jahjah staat op het oog volledig haaks op neonationalisme en rechts-populisme in Europa. Een van de kenmerken daarvan is dat de leiders Israël hebben omarmd en zich van de antisemitische erfenis van extreem-rechts distantiëren. Marine Le Pen had er een vadermoord voor over om het Front National los te weken van antisemitische wortels. Wilders prijst Israël voortdurend. Het begrip ‘Joods-christelijke cultuur’ is in deze kringen een standaardterm. Joden zijn nu deel van iets dat positief contrasteert met iets anders, de moslimcultuur (‘de Jood gebruiken om een ander mee te slaan is klassiek antisemitisme’, schreef Arnon Grunberg).

Rechtspopulisten

Het probleem van politici en denkers die een neonationalistische of ‘hardrechtse’ beweging gestalte willen geven zonder antisemitisme, lijkt op dat van mensen die de kleur bruin willen maken zonder een der basiskleuren geel, rood en blauw. Voor je het weet zit zo’n basiskleur er toch weer in. Op menige rechts-populistische site zijn de woorden ‘Joods’ en ‘politiek-correct’ voor elkaar inwisselbaar. De antisemitische ideeën van vader Le Pen zijn officieel afgezworen, maar klinken informeel nog volop bij het Front National.

Vrijwel voortdurend ontstaat ophef als een lid of een bondgenoot van een rechts-populistische partij wel expliciet antisemitisch is. De PVV verving de lijsttrekker in Rotterdam vanwege lof voor David Irving en banden met het neonazistische Erkenbrand. Wilders houdt van Israël, maar ook van het Hongarije van Orbán, die een de facto antisemitische campagne voert tegen George Soros.

Thierry Baudet ging dineren met alt-rightcoryfee Jared Taylor, die in de VS een groot antisemitisch publiek bedient. Taylor zelf distantieert zich van antisemitisme en heet Joden in zijn beweging welkom, althans Joden van Europese komaf, geen zwarte uit Ethiopië.

Journalist Jonathan Tilove bezocht een conferentie van Taylor waarin Joodse genodigden in één zaal zaten met Ku Klux Klanleden. Het ging goed tot een der KKK’ers op het podium van wal stak en ontstemd keek toen hij een ‘fucking nazi’ werd genoemd.

Lees meer over antisemitisme in Europa

Antisemitisme leek een plaag uit het verleden, maar steekt in nieuwe vorm in diverse Europese landen weer de kop op

 In Amsterdam worden de ruiten van een Joods restaurant ingegooid. Een 21-jarige jongen die een keppeltje draagt wordt op straat in Berlijn met een riem geslagen. Een 85-jarige Joodse vrouw, overlevende van de Holocaust, wordt in Parijs doodgestoken, waarna haar appartement in brand wordt gestoken. Is antisemitisme in opkomst in Europa? Vijf correspondenten doen verslag van antisemitisme in hun land.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.