Antikraak

Hij is de schrik van elke overheidsinstantie. Journalist Brenno de Winter ( 42 ) is sinds

'Vraag Nettie van de groentenkraam ook maar', zegt Brenno de Winter terwijl hij scrollend door zijn telefoonlijst een tiental namen oppert om te raadplegen voor dit profiel. Ook een van zijn ex-vriendinnen is al voorbijgekomen, met haar is hij nog altijd goed bevriend. 'Hoi Anne, twee vragen. Eén: zal ik morgen voor je koken? Twee: mag de Volkskrant jou bellen?'


Opgewekt serveert onderzoeksjournalist De Winter (42) koffie en sinaasappelsap op zijn balkon, zijn sigaar in de asbak, zijn voeten in teenslippers. Hij draagt een shirt van een hackersevenement in april dat in het teken stond van de bestrijding van identiteitsfraude. Ja, zijn favoriete groente- en fruitleverancier kent hem goed genoeg om wat zinnige woorden over hem te kunnen zeggen. 'Weet je wat, we lopen er even samen naartoe. Dan stel ik je voor.'


In de twee minuten die het kost om de marktkraam te bereiken, stopt hij vier keer voor een praatje of een vrolijke begroeting. Als zijn vrienden en collega's niet zo eensgezind zouden benadrukken dat buitengewoon sociaal, betrokken en goedgeluimd zijn typisch Brenno de Winter is, zou je hem een seconde van koketterie kunnen verdenken: 'Kijk mij eens iedereen kennen.'


Maar daar heeft het dus niks mee te maken. 'Hij is gewoon een schat van een jongen', zal Nettie een dag later haar opsomming van De Winters karaktertrekken besluiten. Grappig. Zorgzaam. Behulpzaam. Zo iemand die altijd vraagt of je nog wat nodig hebt van de supermarkt. Een charmeur. Fanatiek waar het om werk gaat. Altijd druk. Een blije vogel die ondanks zijn ingebakken onrust en eeuwige haast tijd voor mensen neemt en zodoende een graag geziene gast op de Amsterdamse Nieuwmarkt is.


In overheidsgebouwen kijken beveiligers met andere ogen naar De Winter, als freelancer werkzaam voor onder meer Nu.nl en gespecialiseerd in IT-beveiliging en privacy. De man die begin 2011 landelijke bekendheid kreeg toen hij met een door hemzelf gekraakte ov-chipkaart dagen achtereen gratis treinreizen maakte, heeft er journalistiek werk van gemaakt om datalekkages te openbaren.


Begin deze maand las hij in door hem opgevraagde politiedocumenten dat zijn naam in de aanloop naar de nucleaire top in Den Haag in maart voorkwam op een lijst van personen die in de gaten moesten worden gehouden. 'Men wilde koste wat het kost voorkomen dat ik mijn vak zou uitoefenen tijdens de NSS-top', schreef hij daarover op nieuws- en opiniewebsite The Post Online. 'Want een andere mening over digitale spionage en criminaliteit is de Firma Opstelten niet welgevallig.'


Bij wijze van waarschuwing werden zijn foto en privégegevens zoals zijn adres landelijk door de politie verspreid. De bijgaande tekst begon zo: 'Let op!!! Brenno probeert op slinkse wijze politiebureaus en andere beveiligde objecten binnen te komen.' De politie rectificeerde het bericht voor 'het gevaar' De Winter, dat via malware en phishing zou willen inbreken in computersystemen van de overheid.


Goede vriend Sander - vanwege zijn werk wil hij niet met zijn achternaam in de krant - moet er nog om lachen. Hij leerde De Winter kennen als praatgrage buurman; het balkon van de journalist kijkt uit op de binnentuin van het politiebureau waar hij als rechercheur werkt. 'Als hij bij ons wil binnenkomen, hoeft hij alleen maar even naar beneden te roepen of we een bakje koffie zullen drinken, zoals dat wel vaker gaat.'


De politie die makkers is met Brenno de Winter: het ligt niet écht voor de hand. Maar met De Winter heeft Sander het nooit over werk. 'Misdaad interesseert hem niet. Maar over politiek en ethiek van overheden en journalistiek hebben we het graag, met een paar flessen wijn erbij.'


Wat maakt De Winter zo bevlogen over privacybescherming? En hoe gaat hij om met de aanzwellende aandacht voor zijn persoon? In interviews zegt de journalist dat zijn strijdlust een gevolg is van het oorlogsverleden van zijn Joodse vader, Abraham de Winter. In de Tweede Wereldoorlog verloor die zijn ouders en bijna alle familieleden, op twee na. Vader overleefde kamp Westerbork. 'Door hem ben ik gevoelig geworden voor de waarborgen die een samenleving heeft, zodat het niet opnieuw ontspoort', zei De Winter in Vrij Nederland.


Het gezin uit Ede is 'enorm allergisch' voor alle vormen van registratie, legt zijn twee jaar jongere zus Mirjam uit. 'Niet dat het daar thuis nou zo veel over ging; die houding is ons gewoon met de paplepel ingegoten. Toen ik pas geleden iets terugbracht naar een Duitse kledingzaak moest ik allerlei dingen invullen en handtekeningen zetten. 'Duitsers houden van veel administratie', zei de mevrouw achter de kassa. Ja, dat is ons bekend, is mijn eerste gedachte dan.'


En nu Brenno de Winter overweegt een ander huis te huren, hoeft zijn potentiële nieuwe huisbaas niet te rekenen op een inkomensoverzicht. Mensen die zeggen dat privacy er niet toe doet omdat ze niks te verbergen hebben; je kunt hem volgens zijn zus niet eenvoudiger op de kast krijgen. Hoezo 'je mag alles van me weten, behalve mijn pincode'? Dat vindt hij een naïef, onwetend gebaar naar bedrijven en de machtige overheid. Goede privacybescherming is belangrijk, zo predikt hij, omdat anders de democratie kan veranderen in een 'eng regime'.


Op de middelbare school werd De Winter gepest. 'Brenno was een aparte', zegt Mirjam. 'Altijd met computers bezig, het liefst alleen op zijn kamer. Op zijn 8ste ging hij met vader mee naar een computerbeurs. Terwijl papa even naar het toilet was, legde Brenno het complete systeem plat.'


Met zijn vwo-diploma op zak waagde hij zich aan een studie theologie in Utrecht. Hij wilde priester worden, maar dat bleek een bevlieging. Na een niet afgeronde studie informatiekunde begon hij zijn eigen bedrijf in ict-dienstverlenging, De Winter Information Solutions. Als specialist op het gebied van programmeren en software ontwikkelen werd hij al snel met open armen ontvangen op hackersbijeenkomsten.


Op 11 september 2001 zit de Winter bij een persconferentie van Microsoft te luisteren naar de gaming-mogelijkheden van Windows XP als iemand hem sms't dat hij de tv aan moet zetten. De baliemedewerkster die hem even later lijkwit naar buiten ziet benen, roept hem nog na: of hij soms niet lekker is geworden? De Derde Wereldoorlog is begonnen, denkt De Winter alleen maar. Misschien heeft hij het haar ook gezegd. Dat weet hij niet meer. De eerste uren na het horen van het nieuws is hij kwijt.


Zus Mirjam herinnert zich hoe ze later op de avond samen voor de tv zaten in hun ouderlijk huis in Ede. 'We waren allebei ontzettend geschrokken', zegt ze. 'Maar waar ik vooral bang was voor meer aanslagen, dacht Brenno direct: al die regeringen gaan ons in de gaten houden onder het mom van 'nu is er een excuus'. Op dat moment vond ik dat hij enorm doordraafde met zijn gedachten over datagraaien, maar na het hele NSA-verhaal moet ik toegeven dat hij het gewoon vroeg bij het juiste eind had.'


De Winter besluit zijn technologische kennis in te zetten voor een groter belang, als journalist. Precies tien jaar later, eind 2011, wordt hij door vakblad Villamedia uitgeroepen tot Journalist van het Jaar. De jury roemt zijn doorzettingsvermogen. Chipproducent Trans Link Systems heeft in de maanden daarvoor een proces tegen hem aangespannen vanwege zijn hack van de ov-chipkaart, een zaak die uiteindelijk wordt geseponeerd.


De Winter is dat jaar ook betrokken bij Lektober: een initiatief van Webwereld (een zakelijke ict-nieuwssite) die in de maand oktober elke dag een privacylek in een website of overheidsdienst bekendmaakt. Eerst worden de betrokken instanties op de hoogte gebracht, zodat ze maatregelen kunnen nemen. Over de misstanden rond Diginotar, het bedrijf dat beveiligingscertificaten voor overheidswebsites leverde, publiceert hij meerdere primeurs.


Zijn werkwijze is steeds hetzelfde gebleven. Elk jaar dient hij zo'n honderd WOB(Wet openbaarheid van bestuur)-verzoeken in bij gemeenten en andere overheden om inzage te krijgen in allerhande documenten, als het moet tot in de rechtszaal aan toe.


Fans prijzen De Winter als luis in de pels. Critici noemen zijn werkwijze te activistisch voor een journalist. Ze vinden dat hij met zijn onconventionele aanpak grenzen overschrijdt. Bovendien: is de taak van een zichzelf respecterende waakhond niet gewoon de werkelijkheid beschrijven, zonder die werkelijkheid hoogstpersoonlijk te beïnvloeden als onderdeel van het nieuws?


Onzin, zegt De Winter. 'Ik denk dat journalistiek altijd de werkelijkheid beïnvloedt, omdat journalistieke keuzes subjectieve keuzes zijn. Dat ik de kennis die ik nu eenmaal heb inzet voor een algemeen belang zie ik als maatschappelijke verantwoordelijkheid.'


Adjunct-hoofdredacteur Wilma De Haan van Nu.nl: 'Het is spijtig dat hij nog steeds als symptoom wordt bestreden door sommige bedrijven of autoriteiten, maar tegelijkertijd toont dat de relevantie van zijn werk aan. Met ijdelheid heeft het niks te maken. Hij kan er juist erg mee zitten dat de pijlen zo vaak op hem als persoon zijn gericht.'


Nederland heeft bovenmatig veel last van het shoot the messenger-syndroom, zegt De Winter er zelf over. 'Er hangt je al gauw een rechtszaak boven het hoofd wanneer je aantoont dat een bedrijf slordig omspringt met persoonsgegevens. Dan wordt er op de man gespeeld. Dat de ov-chipzaak zo persoonlijk werd, heeft mij veel pijn gedaan. De weg naar de rechtszaal is in mijn ogen niet de juiste weg. Ik wil liever als bondgenoot dan als vijand optreden.'


Wie in discussie wil met De Winter heeft een flink concentratievermogen nodig, zeggen zijn vrienden en collega's. Haan: 'Hij heeft verstand van dit heel specifieke onderwerp en zit als een van de weinigen diep in de materie.'


Daar zit zijn kracht, gebundeld met een enorme dadendrang, vindt Thomas Bruning, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), die hem vaak bijstaat in juridische kwesties. De Winter is voorzitter van de zelfstandigenafdeling van de NVJ. 'Niet alle journalisten beginnen met de vraag of iets wel helemaal klopt. Brenno wantrouwt de zaak in beginsel, het tegendeel moet maar bewezen worden. Vandaar ook zijn voorliefde voor de WOB. Met de opgevraagde informatie kan hijzelf checken of het geponeerde feit ook echt correct is. Dat lijkt me een gezonde houding.'


Dat De Winter begin dit jaar in de gaten is gehouden, vindt hij 'intimiderend'. Van justitie wil hij weten of er strafonderzoeken tegen hem lopen en of zijn telefoon wordt afgetapt. Tot nu toe krijgt hij geen antwoorden. Daarom heeft hij bij de rechter een verzoek getuigenverhoor ingediend om de nationale politie te kunnen ondervragen.


Hij laat zich niet opjagen, zegt zus Mirjam. 'Maar deze hele toestand hindert hem wel in zijn werk. Nu hij vermoedt dat zijn telefoon wordt afgetapt, moet hij allerlei toeren uithalen om zijn bronnen te beschermen. Het is eigenlijk heel triest: hij strijdt voor vrijheid, maar zelf kan hij zich niet vrij voelen.'


Zo wordt het een ingewikkelde zaak, verzucht De Winter. 'En het zou zo veel makkelijker kunnen. In alle brieven die mijn advocaat naar de politie stuurt, staat op mijn verzoek dat ik ze liever niet in de rechtszaal tref, maar bij een kop koffie. Ik wil niet degene zijn die straks dertig zaken tegen de politie heeft lopen. Ik wil degene zijn die zijn verhalen kan maken en gewoon zijn werk kan doen.'


Zijn hoogste doel: 'Dat het bewustzijn breed wordt gedragen dat we in een informatiemaatschappij leven, en dat we die in vrijheid vormgeven.' De overheid openbreken kost bakken geduld, maar er zit haast achter, benadrukt hij nog maar eens. Het moet nu, niet morgen.


hij de ov-chipkaart kraakte niet meer uit


het nieuws geweest. Wie is onze


Edward Snowden nu echt?








Veiligheid


Brenno de Winter kwam in 2012 met een ongeldig legitimatiebewijs de Tweede Kamer, het AIVD-gebouw, politiebureaus en het Koninklijk Paleis binnen. 'Om een gevoel van veiligheid te creëren is er een continue behoefte om mensen altijd en overal maar te vragen om een legitimatiebewijs', lichtte hij toe op de site van HP/De Tijd. 'Maar als de controle faalt, heeft dat natuurlijk geen enkele zin.' Zijn actie blijkt niet vergeten als hij zich in 2014 meldt op het ministerie van Financiën. De Winter blijkt op een speciale lijst te staan en mag alleen in het kielzog van een bewaker in het gebouw rondlopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden