Antidepressiva werken niet maar helpen wel

Dat antidepressiva het vooral moeten hebben van hun placebo-effect, weten psychiaters allang. En ze vinden het prima. Door Malou van Hintum..

Het leek alsof de onderzoekers uit Hull die afgelopen week in PLoS Medicine hun bevindingen presenteerden, iets heel nieuws vertelden, maar dat is niet zo.

Na een meta-analyse van 35 studies naar het gebruik van vier soorten antidepressiva onder ruim vijfduizend patiënten concluderen ze dat antidepressiva eigenlijk alleen helpen bij mensen die ernstig depressief zijn.

‘Dat weten we al twintig jaar’, zegt hoogleraar psychiatrie René Kahn, verbonden aan de Universiteit Utrecht. ‘Het placebo-effect van medicatie tegen depressie is heel groot. Daarom staat in de richtlijnen voor de psychiatrie dat bij lichte depressies cognitieve therapie de voorkeur heeft. Een andere mogelijkheid is gewoon niets doen. Want de helft van de depressies gaat binnen drie maanden vanzelf over.’

‘Het number needed to treat, het aantal mensen dat je moet behandelen om er één genezen te krijgen, is bij antidepressiva zeven. Van hen reageren er drie helemaal niet op antidepressiva, drie genezen door de placebowerking, en eentje heeft echt baat bij deze medicatie’, zegt Willem Nolen, hoogleraar psychiatrie aan de Rijksuniversiteit Groningen en co-auteur van het hoofdstuk ‘antidepressiva’ van de huidige richtlijn voor depressie uit 2005.

Nolen: ‘En daar zijn dokters heel tevreden over, want dat betekent dat in de praktijk vier van de zeven patiënten genezen.’

Houden we ons met ons allen voor de gek? Is het voortdurend toenemende gebruik van antidepressiva – van 4,3 miljoen recepten in 2000 tot 6,2 miljoen vorig jaar – te danken aan bijgeloof: het werkt niet, maar het helpt wel? Zo simpel is het nou ook weer niet. Dat er meer antidepressiva worden voorgeschreven, heeft een aantal oorzaken.

Om te beginnen werken deze middelen goed bij angst-, dwang- en paniekstoornissen, tegen onbegrepen klachten, en bijvoorbeeld ook bij mannen die hun orgasme willen uitstellen. Het is een soort allround-medicatie, zegt de Groningse hoogleraar psychiatrie Rob van den Bosch, tevens voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Psychiatrie.

Nolen schat dat de helft van de voorgeschreven antidepressiva niet gebruikt wordt om een depressie te bestrijden.

Taboe

Taboe
Daarnaast is het taboe op psychische klachten de afgelopen decennia afgenomen, waardoor mensen makkelijker met psychische problemen naar de huisarts stappen dan vroeger. Daar komt bij dat huisartsen depressies eerder (menen te) herkennen.

Taboe
‘Dat veel mensen met een milde depressie vervolgens pillen slikken die ze, als je puur naar de medische werkzaamheid kijkt, niet nodig hebben, heeft verschillende redenen’, zegt Van den Bosch.

Taboe
‘De huisarts heeft niet veel tijd; het is dan makkelijker om een recept uit te schrijven dan iemand te overtuigen cognitieve therapie te gaan volgen of eerst eens te proberen de problemen op te lossen waardoor hij zich depressief voelt. Er zijn onvoldoende psychologen beschikbaar die therapie kunnen geven, waardoor je op een wachtlijst van een of twee maanden terechtkomt. Dat willen mensen vaak niet, ook al is therapie in de regel beter.

Taboe
‘De richtlijnen schrijven niet voor niets voor dat bij een lichte depressie cognitieve therapie effectiever is dan medicatie. Daar komt bij dat veel patiënten sowieso zelf om pillen vragen, want dat vinden ze makkelijk.’

Taboe
Ook Van den Bosch zegt dat het placebo-effect ‘onderdeel is van het repertoire van de dokter’.

Taboe
‘Als patiënt wil je gerustgesteld worden. Het hoort bij ons medisch ambacht om mensen hoop en vertrouwen te geven. Of dat nou kan via het placebo-effect van een medicijn of doordat het écht werkt, is niet belangrijk. Onze hele cultuur is gemedicaliseerd.

Taboe
‘Als mensen zich geholpen voelen met een pilletje, krijgen ze dat. Vroeger werd er massaal valium en librium geslikt, dat is sterk afgenomen. De moderne antidepressiva hebben die plek ingenomen.’

Taboe
Antidepressiva zijn bovendien goedkoop. In 2007 kostten deze middelen niet meer dan 158 miljoen euro, becijfert de Stichting Farmaceutische Kengetallen. Pillen zijn daarmee goedkoper dan therapeutische sessies, en zeker goedkoper dan ziekteverzuim.

Taboe
Mensen een placebo geven omdat ze beter worden van het placebo-effect, kan niet; het placebo-effect bestaat omdat het placebo wordt ervaren als een echt medicijn. Een dokter weet bovendien nooit van tevoren of hij met een ‘placebo-patiënt’ te maken heeft of met een ‘echte’.

Taboe
Hoewel het placebo-effect alles te maken heeft met het genezingsproces tussen de oren, is het niet beperkt tot antidepressiva, meent Kahn.

Taboe
‘Ook pijnstilling en morfine hebben een placebo-effect, van maar liefst 40 procent. Bij behandeling van psychoses en dwangstoornissen geldt juist dat het placebo-effect heel beperkt is, zo’n 10 tot 20 procent. Ach mevrouw, zelfs de snijdende vakken hebben ermee te maken. Het hangt er maar van af wat er wordt weggehaald.’

Taboe
Kortom: ‘Het in PLoS Medicine gepubliceerde onderzoek vertelt iets wat insiders allang wisten’, zegt Van den Bosch. De grootte van het placebo-effect laat zien dat veel mensen beter af zouden zijn met psychotherapie. ‘Antidepressiva zou je idealiter alleen moeten voorschrijven aan mensen die ernstig depressief zijn, want bij hen werken ze écht.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden