Anti-nepnieuwswet in Duitsland zou weleens een monster kunnen zijn

Onlangs verwijderde Twitter een omstreden tweet van de AfD-politicus Von Storch en blokkeerde haar account. Gevolg van de nieuwe wet tegen haatzaaien en laster. Maar gaat dat niet in tegen de vrijheid van meningsuiting?

Midden: Beatrix von Storch, kopstuk van de partij Alternative für Deutschland (AfD). Foto Getty Images

Op Oudejaarsavond twitterde de politie van de Duitse deelstaat Noordrijn-Westfalen in vier talen een nieuwjaarswens aan de inwoners van Keulen, de stad waar zich tijdens de jaarwisseling twee jaar geleden het grote aanrandingsdrama voltrok. Een van die vier talen was Arabisch.

Voor de AfD-politicus Beatrix von Storch reden om vlak na middernacht los te gaan op hetzelfde sociale medium: 'Wat is er in hemelsnaam mis met dit land? Waarom twittert het officiële account van de politie in NRW in het Arabisch? Denken ze soms dat ze daarmee de barbaarse, moslim-groepsverkrachtende horden kunnen sussen?'

Bij het ontwaken op Nieuwjaarsdag was de tweet van Von Storch plots verdwenen en haar account geblokkeerd. Reden voor de redactie van het satirische tijdschrift Titanic voor de grap te doen alsof ze hun Twitter-account aan de rechtse AfD-politica ter beschikking hadden gesteld. 'Waarom gebruikt de Duitse politie eigenlijk Arabische cijfers? Ik bel toch geen 112 terwijl die barbaren me willen verkrachten?', schreven ze in naam van Von Storch.

Kort na publicatie verdween ook de tweet van Titanic. Alle tweets zijn verwijderd door Twitter zelf, het resultaat van een nieuwe en hoogst omstreden wet tegen haatzaaien, laster en het verspreiden van nepnieuws op sociale media. Sinds 1 januari zijn Twitter, Facebook, YouTube en consorten in Duitsland verplicht berichten die door gebruikers worden aangemerkt als 'onwettig', binnen 24 uur te toetsen aan de wet en zo nodig te verwijderen.

Gebeurt dat niet, dan hangen de mediabedrijven boetes boven het hoofd. En die zijn niet kinderachtig: van 400 duizend tot 40 miljoen euro. De geldstraffen gelden alleen voor platforms met meer dan 2 miljoen gebruikers, maar ook kleinere sociale media zijn sinds 1 januari verplicht een afdeling te hebben die is gespecialiseerd in het verwijderen van berichten.

De wet heet voluit Netzwerkdurchsuchungsgesetz en is het prestigeproject van minister van Justitie Heiko Maas. De inmiddels demissionaire sociaal-democraat was de grootste AfD-criticus in Merkels vorige kabinet. De wet lijkt dan ook in de eerste plaats ontworpen om paal en perk te stellen aan de racistische en opruiende uitspraken van AfD-politici.

Al voordat de wet in juni vorig jaar door het parlement werd aangenomen, stond die onder zware kritiek. Een brede gelegenheidscoalitie schreef een manifest getiteld 'Verklaring voor de Vrijheid van Meningsuiting'. De belangrijkste ondertekenaars zijn de Chaos Computer Club (CCC), de invloedrijkste hackersorganisatie van Duitsland, de IT-brancheorganisatie Bitkom en de journalistenvakbond DJV.

Hun voornaamste bezwaar is dat de wet neerkomt op het uitbesteden van juridische beslissingen aan commerciële instellingen. Want de tweets van Von Storch en Titanic zijn verwijderd zonder dat er een rechter aan te pas is gekomen. Ze vrezen dat deze privatisering van de rechtspraak zal leiden tot censuur, tot een particuliere meningspolitie.

Minister van Justitie Heiko Maas. Foto epa

'Waarom moet de moeilijke beslissing wat wettelijk is en wat niet, aan een bedrijf worden gedelegeerd dat voornamelijk uit is op winst?' zei CCC-woordvoerder Frank Rieger dit voorjaar tegen weekblad Der Spiegel. 'Het zou in het belang van dat bedrijf kunnen zijn om het probleem zo efficiënt mogelijk uit de weg ruimen.' Daarmee bedoelt hij dat bedrijven uit angst voor boetes liever te veel dan te weinig omstreden berichten weg zouden halen.

Susan Wojcicki, bedrijfsvoorzitter van YouTube, liet onlangs in een persconferentie weten dat de angst van Rieger gegrond is. Volgens haar ligt het voor de hand dat diensten uit angst voor boetes 'inhoud verwijderen die niet verwijderd zou mogen worden'. Het Netzwerkdurchsetzungsgesetz komt dan neer op een inperking van de vrijheid van meningsuiting die indruist tegen de grondwet.

Dat de critici een punt hebben, blijkt uit de gewiste tweet van het magazine Titanic en nog een trits andere satirisch bedoelde opmerkingen en politiek incorrecte grappen van bekende en onbekende Duitsers die de afgelopen dagen verdwenen. Dat is niet bepaald wat minister Maas met de wet beoogde. Evenmin zal het hem bevallen dat de AfD-politici het screenshot van de gewiste tweet van Von Storch nu al dagen aangrijpen om zich te presenteren als martelaren van het vrije woord. En volgens een door de Süddeutsche Zeitung geïnterviewde jurist was haar uitspraak inderdaad niet strafbaar.

Uit de goede bedoelingen van de vorige regering zou zomaar een monster geboren kunnen zijn. Dat vinden ook de liberale FDP en de Linke, die de wet het liefst per omgaande weer willen afschaffen.

Hoe gevaarlijk het monster is, valt nog niet te zeggen en hangt af van de bereidheid van een nieuwe regering om de wet te verbeteren. In elk geval loont het voor ministers die ook een wet tegen nepnieuws overwegen, zoals de Nederlandse minister van Binnenlandse Zaken Ollongren of de Franse premier Macron, de ontwikkelingen in Duitsland de komende tijd in de gaten te houden.

Heiko Maas verdedigde de wet donderdag met verve in de Bild-Zeitung. Zijn wet beschermt ook 'lelijke uitlatingen' zei hij, maar de vrijheid van meningsuiting is volgens hem 'geen vrijbrief om misdaden te begaan'.