Anti-architectuur

Open lucht met een dak erboven: dat was zijn Meerpaal in Dronten. Frank van Klingeren hechtte zo sterk aan sociale idealen, dat zijn architectuur er bijna onder verdween....

De Meerpaal in Dronten: die kennen we wel. Van het tv-programma Stuif es in bijvoorbeeld met Ria Bremer. Maar de architect van het gebouw, Frank van Klingeren? Nooit van gehoord. En dat terwijl Van Klingeren (1919-1999) volgens een pas verschenen monografie (de eerste over hem) in de jaren zestig en zeventig gold als revolutionair architect met visie.

Toch is het niet zo gek. Want met zijn opvatting dat architectuur maatschappelijke problemen kon oplossen, stond Van Klingeren ook toen al vrijwel alleen binnen zijn beroepsgroep. Bovendien maakte die overtuiging van hem een 'anti-architect', geen man voor een groots en meeslepend oeuvre. Het werk van Van Klingeren kent slechts een paar hoogtepunten. De belangrijkste zijn De Meerpaal (1965-1967) - met niet meer dan een enorm dak en een paar glazen buitenmuren een soort overdekt marktplein - en het vergelijkbare 't Karregat in Eindhoven (1970-1973).

Zijn sociaal-culturele gemeenschapscentra waren gepireerd op de agora, het plein uit de Griekse oudheid. Een grote ruimte bood tegelijkertijd onderdak aan weekmarkt, theater, televisie-opnames, sportwedstrijden, kegelbaan, een megabeeldscherm waarop mensen zoals thuis tv konden kijken en in 't Karregat zelfs aan een school.

Die opzet was maar beperkt houdbaar, zo blijkt uit de sfeervolle zwart-witfoto's in de monografie. Van Klingerens multifunctionaliteit werd al in de jaren tachtig vervloekt en zo veelvuldig aangepast en verbouwd, dat er niets meer overbleef van zijn idee De tekst van het boek, chronologisch opgebouwd en doorsneden met niet altijd even relevante thematische stukken, is hier en daar wel erg uitgeschreven. Maar de beelden laten zien hoe vernieuwend Van Klingerens gebouwen nu weer aandoen.

Want diens gedachtengoed is inmiddels weer opvallend actueel, en nog steeds revolutionair. Van Klingeren streefde 'naar imperfectie' en 'chaos'. De ontwikkeling van een gebouw begon in zijn optiek pas ne oplevering, de gebruiker kreeg alle vrijheid. Flexibiliteit en vermenging van functies waren zijn stokpaardjes. Net zoals nu in bijvoorbeeld de grote kantoortuin die MVRDV in Hilversum neerzette voor de VPRO: vrijwel zonder binnenmuren, door de bewoners zelf in te vullen.

'Hinder en ontklontering' (de titel van de monografie): daar draaide het bij Van Klingeren allemaal om. Door onder meer de verzuiling was de maatschappij begin jaren zestig 'verklonterd', gesegregeerd. De door hem gecrede openbare ruimtes moesten de maatschappelijke cohesie, het onderling contact bevorderen. Ontklontering stond voor de vermenging van functies, voor het weghalen van de muren dus. Dat de gebruikers elkaar daardoor hinderen, zag hij juist als een belangrijk 'werktuig tot ontmoeting'.

Allerlei maatschappelijke processen integreerde hij in zijn werk. Zo gaf hij burgers inspraak bij de bouw van zijn megabuurthuizen. Met zijn theaterontwerpen (voor onder meer de Toneelschool in Amsterdam) volgde hij het experimentele theater dat zich afkeerde van het traditionele lijsttoneel.

Zijn soms bijna communistische ideeuitten zich in architectonisch degelijke bouwwerken: technisch zeer effici en met de hoogstnodige hoeveelheid materiaal - veelal stalen constructies en wanden van glas - tot stand gekomen. Voor Van Klingeren, die van oorsprong civiel ingenieur was en in de jaren vijftig begon als bouwer van industri gebouwen (een tankstation en Scheepswerf Kraaier in Zaandam), was de 'architectuur ondergeschikt aan het sociologisch experiment'.

Zijn gebouwen moesten niet in de eerste plaats mooi zijn, of functioneel of vernuftig, maar een maatschappelijk doel dienen. In een beter klimaat zouden zijn agora's zelfs overbodig zijn, meende hij.

De monografie geeft Van Klingeren postuum de aandacht die hij verdient. Dat deze architect van vooral dat ene grote werk, De Meerpaal, zo'n rijk gedachtengoed heeft, is verrassend. Dat het nog steeds boeiend is, blijkt: in 1999 sprongen onder meer de toenmalige minister van VROM Jan Pronk en Rijksbouwmeester Wytze Patijn op de bres om de dreigende sloop van dit 'monument' te voorkomen. Dit najaar gaat De Meerpaal - na herinrichting en nieuwbouw door architectenbureau Atelier Pro - haar zoveelste leven tegemoet: toch weer als bibliotheek, cultureel centrum, theater, bioscoop, restaurant en vergaderplek tegelijk, maar wel met wat meer muren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden