Anti-apartheidsbeweging timmerde in Nederland flink aan de weg

Apartheid, 'een Nederlands woord dat slechts kwalijke inhouden dekt', schreef Marga Klompé, de eerste vrouwelijke minister in Nederland, in 1984 in Feiten over Apartheid. Volgens Klompé moest haar statement het Nederlandse volk uitdagen tot 'meer dan gewone solidariteit' met de onderdrukten.


Juist vanwege de 'bloedband' van Nederlanders met de blanke Afrikaners lag die solidariteit niet vanzelfsprekend bij de zwarten.


Zeker niet in de jaren vijftig, midden in de Koude Oorlog, toen de Nederlandse politiek veel begrip toonde voor het Afrikaner bewind. PvdA-Kamerlid Jacques de Kadt verklaarde in 1952 dat de afschaffing van apartheid slechts tot chaos zou leiden. Daarvan, zo waarschuwde hij, zou vooral het communisme profiteren.


Het protest tegen het apartheidsregime kwam in Nederland op gang na het bloedbad (69 doden) van Sharpeville, op 21 maart 1960. Toen schoot de politie met scherp op demonstranten tegen de pasjeswetten die de bewegingsvrijheid van zwarten en kleurlingen beperkten.


Enkele dagen na Sharpeville gingen voor het eerst in Nederland betogers de straat op. Ze droegen leuzen mee als 'Stop de negervervolging in Zuid-Afrika' en 'Eén ras, de mens'.


Jongeren probeerden het bedaarde, in 1957 door dominee Buskes opgerichte Comité Zuid-Afrika op te jutten tot steviger acties. De generatie van de jaren zestig schakelde over op het buitenparlementaire actiemodel. 'Foute Nederlanders' die dealden met Pretoria - beleidsmakers, ondernemers, sporters, kunstenaars (de schrijver W.F. Hermans die de culturele boycot schond) - kregen het zwaar te verduren. Ze werden weggezet als 'racisten'.


In die periode werden diverse organisaties opgericht: in 1970 de Werkgroep Kairos (die steun onder de kerken mobiliseerde voor het christelijke verzet in Zuid-Afrika), ook in 1970 de Boycot Outspan Actie (BOA), in 1971 de Anti-Apartheidsbeweging Nederland (AABN). Het Angola Comité van Sietse Bosgra, opgericht in 1961, werd na de onafhankelijkheid van Angola in 1976 omgevormd tot het Komitee Zuidelijk Afrika (KZA).


Die organisaties rolden, inspelend op de speciale morele verantwoordelijkheid van Nederland, een breed campagnenetwerk uit over het land: van 'aktiegroep De Speer van het Volk, Haarlem', ANC-Steungroep Diemen, Leiden tegen Apartheid, tot het landelijke 'Shell is een luchtbel', Boycot AMRO en Politie tegen Apartheid.


Ze timmerden flink aan de weg, met succesvolle campagnes als 'Pers geen Zuidafrikaan uit', een oproep om 'bloed'sinaasappels uit Zuid-Afrika te boycotten, met de organisatie van een olie-embargo, waarbij Shell doelwit werd, en oprichting van het Shipping Research Bureau, dat tussen 1980 en 1993 lekken in het olie-embargo blootlegde.


Opvallend onderbelicht in de eerste decennia van anti-apartheidsacties is de rol van de 'zwarte Pimpernel'. Nelson Mandela werd wel hier en daar genoemd, maar kreeg pas in de jaren tachtig een mythische uitstraling en werd toen het symbool van gerechtigheid en verzoening.


Voor die tijd sprak het ANC steevast over Mandela én andere politieke gevangenen. In 1980 werd geconstateerd dat het verzet een boegbeeld ontbeerde en werd besloten tot acties voor Mandela alléén. De zwarte krant Sunday Post begon een handtekeningencampagne voor Mandela. Die actie kreeg internationaal navolging, ook in Nederland.


Al vier maanden na zijn vrijlating kwam de zwarte Pimpernel (in juni 1990) voor het eerst naar Nederland. Hij werd als een held onthaald door de regering, de koningin, de PvdA-partijraad en Bekende Nederlanders. Tot ongenoegen van sommige activisten: de harde werkers in de anti-apartheidsbewegingen voelden zich verwaarloosd.


Maar opgeven deden ze niet. Ook na Mandela's vrijlating bleven ze actievoeren, tot Mandela in 1994 werd gekozen tot de eerste zwarte president van Zuid-Afrika.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden