'Anorexia en obesitas zijn verwant'

Hoe verschillend de kwalen ook zijn, beide zijn naweeën van een oeroud instinct.

De aandoening anorexia nervosa, waarbij iemand hevig vermagert en extreem veel beweegt, is een verslaving met dezelfde biologische wortels als obesitas. Dat is de stelling van Anton Scheurink, hoogleraar neuro-endocrinologie aan de Rijksuniversiteit Groningen.


Volgens u hebben anorexia en obesitas veel met elkaar te maken. Hoe zit dat precies?

'We gedragen ons bij allebei alsof er altijd voedselschaarste is. Waarschijnlijk kampten onze voorouders vaak met chronisch gebrek aan eten. Dat heeft geleid tot twee soorten instinctief gedrag. Op dagen dat er plotseling veel voedsel voorhanden was, was het lonend om het allemaal op te eten en vervolgens zuinig te zijn op het zojuist opgeslagen vet. Daarom houden we van veel lekker eten en stilzitten en kunnen we er zelfs verslaafd aan raken. De meeste wetenschappers verklaren hiermee obesitas en laten het daarbij.'


En wat is dan dat tweede instinctieve gedrag?

'Nou, dat wordt vaak vergeten. Er waren namelijk ook perioden met voedselschaarste. Meer nog dan dagen met genoeg eten. En dan was het lonend om actief te blijven en voedsel te zoeken. Dat heeft tot gevolg dat zodra een mens vermagert, het instinctief lekker voelt om erg actief te blijven. Aan dat lonende gevoel van lichaamsactiviteit kun je verslaafd raken, en dat is precies wat er volgens mij bij anorexia nervosa gebeurt.'


Kunt u dat ook bewijzen?

'Het is een evolutionair verhaal, dus voor honderd procent valt het nooit te bewijzen. Maar goede aanwijzingen hebben we wel. Ten eerste zie je het genot van hyperactiviteit erg sterk bij anorexiapatiënten. Ze vinden het prettig. De verslavingskant ervan is dat ze niet zonder kunnen. Iemand met anorexia blijft liever staan dan dat ze op een stoel gaat zitten. Ze herhalen bewegingen waaraan ze gewend zijn. De een loopt trappen op en af, de ander springt op en neer.


'Ik sprak een patiënte die in een ziekenhuis eigenlijk niet mocht bewegen. Tijdens elk toiletbezoek ging ze als een gek bewegen en deed ze push-ups aan de stortbak. Toen ze later in het behandelcentrum terechtkwam, hield ze vast aan die toiletgewoonte, want daaruit haalde ze blijkbaar de meeste voldoening. Dat is echte verslaving.'


Zijn er ook experimentele aanwijzingen?

'Bij mensen is dit moeilijk te bestuderen. Daarom doe ik het meeste onderzoek met proefdieren. Bij ratten is vermagering en hyperactiviteit namelijk erg vergelijkbaar met menselijke anorexia nervosa. Er verandert weinig bij een rat als je een loopwiel bij hem in de kooi plaatst, of als je het dier op dieet zet. Maar als je die twee combineert, dan wordt het dier plotseling hyperactief. Een rat met honger gaat als een gek in het loopwiel rennen. Uit onze metingen blijkt dat dan de beloningsstof dopamine in de hersenen vrijkomt. Hyperactief zijn geeft een magere rat dus een kick. En we zien dat die overactiviteit voor de rat verslavend is: ze rennen steeds langer en vaker, waardoor ze verder vermageren en nóg actiever worden. Het is echt een neerwaartse spiraal, zoals bij drugs. Of bij mensen op dezelfde manier dopamineafgifte plaatsvindt, weet ik niet zeker, maar vanwege de overeenkomsten tussen rat en mens vind ik dat wel aannemelijk.'


Maar is dat niet gewoon sportverslaving, zoals bij runners' high?

'De dwangmatige hyperactiviteit bij anorexiapatienten gaat veel verder dan een stukje hardlopen. Bovendien zal iemand met een runners' high niet zomaar ongecontroleerd vermageren. Toch is er wel enige overlap: afgetrainde duursporters en fysiek erg actieve balletdanseressen vormen een speciale risicogroep voor anorexia. Ze staan bekend als de zogenaamde athletic anorexics.'


Wat vinden anderen van deze theorie?

'Met mijn proefdieronderzoek zeg ik eigenlijk dat anorexia nervosa een verslaving is met neurobiologische oorzaken. Er zijn wel academici en anorexia-experts die dat interessant vinden. Maar anorexia en biologie is een combinatie waarmee ik de meeste behandelende psychologen en psychiaters direct kwijt ben. Die denken: dat is onzin. Ze gaan ervan uit dat anorexia nervosa puur psychische en sociale oorzaken heeft. '


Maar veel meisjes beginnen toch met afvallen omdat er zo'n slank modebeeld heerst?

'Dat is een belangrijk punt. Om het heel bot te zeggen: voor mij maakt het eerlijk gezegd niet zoveel uit waarom iemand begint met afvallen. Dat kan van alles te maken hebben met psychologie of mode. Maar is iemand eenmaal broodmager en gek op bewegen, dan is de biologische verslaving aan hyperactiviteit de belangrijkste oorzaak voor terugval en blijvende vermagering. Dus ja: een verstoord modebeeld kan op zichzelf best een indirecte aanleiding tot afvallen zijn, maar de ziekte zelf is meer biologisch.'


En dat zie je niet terug in de tegenwoordige behandeling?

'Nee, nog helemaal niet. Behandelaars bespreken met hun patiënten vaak de emotionele aanleiding van het diëten of schrijven soms zelfs antidepressiva voor. Maar zowel praatsessies als antidepressiva helpen niet goed: de terugvalpercentages zijn hoog.'


Wat is dan een betere aanpak?

'Omdat het een verslaving is, moet je het beloningsgevoel bestrijden. Bij onze proefdieren gaat dat heel goed en bij mensen lijkt het ook zo te werken. Ik werk nauw samen met een collega in Zweden, Per Södersten. Hij past onze theorie direct toe in zijn anorexiakliniek. Op basis van mijn proefdieronderzoek en een oude Amerikaanse studie bij mensen, de Minnesota Starvation Study, neemt hij net als ik aan dat patiënten vanzelf van hun hyperactiviteitsverslaving af raken zodra ze weer normaal gaan eten. Hij leert ze een eetpatroon aan dat zo ver mogelijk van hun geconditioneerde gewoonten af staat. De patiënten krijgen daarvoor een zogenaamde mandometer. Dat is een apparaat dat dicteert hoeveel je moet eten en hoe snel dat moet. Ze geven op die manier hun eetbeslissingen uit handen op een manier die ze niet aan hun verslaving doet denken. En dat helpt goed.'


Hoeveel beter is die aanpak vergeleken bij de huidige behandelingen?

'Nou, laat ik gelijk zeggen dat het vooral goed werkt bij extreme anorexiapatiënten: de allermagersten. Die komen snel op een hoger gewicht en na ruim een jaar is er bijna geen terugval in verslavingsgedrag. En dat is echt bijzonder. Voor de mildere patiënten die net een maatje kleiner zijn dan topmodellen zijn de resultaten wisselend. Ik denk dat een deel van die mensen misschien toch een ander type anorexia heeft met een andere oorzaak. De criteria voor anorexia zijn nog steeds erg onduidelijk, dus zo gek is dat niet. Maar goed: voor een bepaalde groep mensen werkt het, wat natuurlijk mooi is.'


CV ANTON SCHEURINK (53)

1984 biologie, RuG


1989 promotieonderzoek dierfysiologie, RuG


1991 postdoc aan de University of Washington


2010 hoogleraar neuro-endocrinologie, RuG


2010 hoofdredacteur Physiology & Behavior


90% VROUW

Ongeveer zesduizend mensen lijden in Nederland aan anorexia nervosa. Meer dan negentig procent van de patiënten is vrouw. Veertig tot tachtig procent is hyperactief. Hoe de eetstoornis precies ontstaat is niet duidelijk. De GGZ-richtlijn noemt als mogelijke oorzaak de sociale druk om slank te zijn. Zeker is dat vrouwen die hoog scoren op perfectionisme, faalangst en emotionele geremdheid het meeste risico lopen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden