'Anonimiteit is het enige wapen van de illegaal'

'Het eerste wat je doet op een nieuwe werkplek, is kijken hoe je kunt ontsnappen als er politie komt.' Geen inentingen, geen verloskundige hulp, geen onderwijs; met de ontkoppelingswet wordt het net rond illegalen nog strakker aangetrokken....

JEROEN TROMMELEN

Hij werd maandag om zeven uur 's ochtends gevonden op de trappen van het NS-station Naarden-Bussum. Abdel Rasheed Aliu was ernstig onderkoeld door een onbeschermde nacht in de vrieskou. De Nigeriaan had weinig vrienden en geen familie in Nederland. Twee maanden geleden was hij naar Duitsland gestuurd, nadat zijn asielaanvraag was afgewezen. Vanaf dat moment was hij illegaal.

In Duitsland kende hij niemand. Een paar kennissen in Utrecht - dat was zijn sociale netwerk. In december was hij nog in de stad gesignaleerd en kennelijk had hij het afgelopen weekeinde vergeefs geprobeerd onderdak te krijgen. Toen dat niet lukte, was hij op de laatste trein gestapt. In de loop van maandagochtend overleed Abdel Rasheed in het ziekenhuis.

Ook Ben heeft afgelopen nacht geen bed gezien. Hij heeft de kou getrotseerd en het eerste deel van de nacht de wacht gehouden bij het huis van een vriend in Amsterdam, in de hoop dat hij daar zou kunnen overnachten. De vriend kwam niet opdagen, dus heeft hij rondgelopen. 'Vanochtend wel gedouched op het Centraal Station. Dat is goedkoper dan in het badhuis om de hoek.' Waar hij vannacht zal slapen, weet hij niet.

Ben - zijn achternaam wil hij niet kwijt - is een breedgeschouderde Afrikaan zonder verblijfsverguning. Na drie jaar procederen, een mislukte uitzetting en een half jaar opsluiting weet Justitie geen raad meer met hem. Hij is illegaal, maar tegen zijn verblijf in Nederland wordt niets ondernomen. Zolang hij tenminste niet werkt of steelt - beiden zijn verboden. Administratief bestaat Ben niet. Hij mag, wat Nederland betreft, doodvriezen.

Eten doet hij in de gaarkeukens voor zwervers en onbehuisden. Als hij ziek wordt, gaat hij naar een medisch centrum in de rosse buurt van Amsterdam waar illegalen worden geholpen. Voor een kop thee gaat hij langs bij het Autonoom Centrum; een actiegroep voor illegalen en uitgeprocedeerde vluchtelingen. Verder is hij afhankelijk van vrienden en kennissen - meestal West-Afrikanen die in hetzelfde schuitje zitten.

Ideeën over de toekomst heeft hij niet, en de hoop op een normaal bestaan heeft hij op zijn 27ste al vrijwel laten varen. Drie jaar geleden, zegt hij, kon hij nog aan de slag als krantenbezorger van De Telegraaf, maar inmiddels wordt de tewerkstelling van illegalen daar te riskant bevonden. 'Werk is nauwelijks te krijgen. Misschien kom ik ooit iemand tegen op wie ik verliefd word. Vóór ik gevangen werd gezet had ik een vriendin. Als ik zou trouwen zouden mijn problemen verdwijnen.'

Vertrekken uit Nederland? 'Dat kan toch niet, in Liberia is het oorlog en geen ander land wil me opnemen. De politie heeft me op het vliegtuig gezet naar Ghana, maar daar stuurden ze me terug. Ze hebben me bij de ambassades van Nigeria, Kameroen en Ghana gebracht. Daar hebben ze geluisterd naar m'n dialect, gekeken naar m'n uiterlijk en vragen gesteld. Al die ambassadeurs zeiden dat ik niet van hun land ben. Justitie houdt vol dat ik niet uit Liberia kom.'

Sinds hij twee keer werd aangehouden en prompt weer op straat gezet, is hij niet langer bang voor de politie. Zijn naam staat in de computer. Er staat bij dat hij niet kan worden uitgezet en al zes maanden in vreemdelingenbewaring heeft gezeten. 'Dus laten ze me weer gaan.'

Er zijn honderden mensen als Ben en Abdel, en ze hebben het moeilijk. Wie in Nederland als illegaal zonder werk of vaste verblijfplaats wil overleven, moet uit het hardste hout zijn gesneden of afglijden naar de criminaliteit. Het touw rond de opsporing en wetgeving is de laatste jaren hard aangetrokken. De toegang tot de 'gewone' samenleving met werk, scholing en gezondheidszorg is voor mensen zonder papieren vrijwel afgesloten.

De laatste gaatjes en kieren hoopt het kabinet binnenkort te dichten via de Koppelingswet. Deze moet het illegalen óók onmogelijk maken een dokter te bezoeken voor niet-levensbedreigende hulp, waardoor bijvoorbeeld inentingen en verloskundige hulp onbereikbaar worden. Verder worden schoolbesturen verplicht om hun leerlingenbestand permanent na te vlooien op leerlingen boven de zestien jaar die geen verblijfsvergunning hebben, om hen aan te geven bij de politie.

Medici en schoolbesturen hebben al aangekondigd dat ze de nieuwe wetgeving zullen negeren of desnoods saboteren. De gemeenteraad van Leiden heeft afgelopen december een motie aangenomen waarin het gebruik van onderwijs en zorgvoorzieningen 'voor alle inwoners van Leiden ongeacht hun verblijfsstatus' wordt gegarandeerd. Maar in het parlement is de stemming grimmiger. De Koppelingswet wordt beschouwd als het logische sluitstuk van de vreemdelingwetgeving.

Die logica wordt echter bestreden. In het centrum van Den Haag woont Ahmed Essadki, Marokkaan van geboorte en bijna tien jaar werkzaam in de Westlandse kassen. Zijn Nederlands is uitstekend, hoewel tomaten plukken (voor acht gulden per uur) de afgelopen jaren zijn belangrijkste bezigheid was.

Tot aan 1990, zegt hij, golden er nauwelijks beperkingen om als illegaal aan werk te komen. 'Je liet je inschrijven bij de gemeente en twee weken later vroeg je bij de belastingdienst een fiscaal nummer aan. Niemand controleerde iets en je kon aan de slag. Wie zou anders ook de tomaten plukken?'

Hij vindt het onrechtvaardig dat al diegenen die via deze half-openstaande deur zijn binnengekomen, nu het leven zuur wordt gemaakt. Recht op een uitkering, huursubsidie of iets dergelijks had hij de afgelopen jaren niet. Daar was het, zegt hij, ook niet om begonnen. Economische vooruitgang was Essadki's doel en ondanks de chronische onderbetaling is hij daar naar zijn gevoel redelijk in geslaagd. 'Uiteraard heb ik nooit een briefje gehad van de belastingdienst met de vraag waarom ik wél belasting betaalde.'

Ahmed werkte samen met tientallen Marokkanen, die op deze manier een langdurig semi-legaal bestaan opbouwden. Het gaat in Nederland vermoedelijk om enkele duizenden Marokkanen. 'Als ik vorig jaar niet met een Nederlandse vriendin was getrouwd, zou ik nóg illegaal zijn.'

Als gevolg van de strengere regels zijn de werkomstandigheden in de kassen de laatste twee jaar snel verslechterd. De baas kan nu hoge boetes krijgen wanneer hij wordt gepakt met illegalen. 'Nu moet je daarom elke week vijftig gulden salaris afstaan. Als er géén controle komt, krijg je het geld terug. Anders betaal je zo zelf de boete van de baas.'

'Hypocriet' noemt hij het beleid. 'Mevrouw Schmitz heeft een regeling bedacht. Illegalen die zes jaar lang onafgebroken premies hebben betaald, kunnen daardoor gelegaliseerd worden. Maar in het Westland zijn er honderden die langer dan tien jaar hebben gewerkt en premies afgedragen. Maar niet ononderbroken, en dan geldt het niet meer.'

Een dag na het gesprek gaat hij met vakantie naar Tunesië - de reünie met de familie in Marokko wordt wegens de sociale verplichtingen nog even uitgesteld. 'Voor het eerst in tien jaar kan ik nu naar het buitenland en dat is een heerlijk gevoel. Vrijwel niemand realiseert zich dat je als illegaal opgesloten bent in het land waar je werkt. Je durft niet weg, omdat je bang bent er nooit meer in te komen.'

Afgelopen jaar ontving ook de Ghanees Sifa, een doorgewinterde illegaal, zijn Nederlandse verblijfspapieren. Via de enige begaanbare weg, verduidelijkt hij, dus die van het samenwoningscontract of huwelijk. Hoewel hij legaal is, mag zijn achternaam niet in de krant. 'Sommige vrienden van me hebben nog geen verblijfsvergunning en anonimiteit is het enige wapen van de illegaal. Het is een goede gewoonte elkaar te beschermen.'

Hij werkte als schoonmaker, magazijnbediende, fabrieksarbeider, keukenhulp en sjouwer op de visafslag. 'Allemaal baantjes waar meer dan vijftig procent buitenlander is en van hen een groot deel illegaal. Het eerste wat je doet op een nieuwe werkplek, is kijken hoe je kunt ontsnappen als er politie komt.'

Zijn vriend George moet het vooralsnog zonder verblijfsstatus doen. Een fiscaal nummer heeft hij al bijna zes jaar. Maar de regeling van Schmitz zal hem niet helpen. 'Bijna alles is seizoenarbeid. Op dit moment werk ik niet, maar over twee weken kan ik aan de slag in een tomatenfabriek.' Ziek worden is nu al een riskante zaak, zegt hij. 'Je mag niet ziek worden, dus gebeurt het niet.'

De cultureel antropologen E. en K. Glerum deden afgelopen jaar onderzoek naar de overlevingsstrategieën van illegalen in Nederland. De studie laat zich lezen als een boeiende handleiding in het ritselen van Sofi-nummers, het wisselen van identiteitskaarten voor het ziekenfonds en vooral het mijden van overbodige risico's.

De beschreven illegalen weigeren gevaarlijk werk en doen het voorzichtig aan met sport, om geen blessures op te lopen. Ze kleden zich als Surinaamse rasta's om onzichtbaar in de samenleving te verdwijnen en rijden hun nieuwe mountainbike met het aankoopbewijs op zak, omdat ze gemerkt hebben dat een neger op een dure fiets een grotere kans loopt aangehouden te worden door de politie.

Het zijn 'postmoderne nomaden die rondtrekken om in hun levensonderhoud te voorzien, en zich daarbij niet laten beperken door nationale landsgrenzen of door nationale of persoonlijke identiteiten', schrijven de wetenschappers.

Een beschrijving waar Sifa zich wel in thuis voelt. Hij ziet, zegt hij, eigenlijk geen beperkingen in de rechten die hij in Europa of Nederland kan doen gelden: 'Dit zal wel vreemd in je oren klinken, maar in de vorige eeuw hebben de blanken in Afrika gedaan waar ze zin in hadden. Dat proberen wij nu hier op onze beurt.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden