Anne Gruwez: 'Het zou het goedkoopste zijn als u meteen doodgaat'

So help me God laat het werk van een excentrieke onderzoeksrechter zien

Met haar luipaardleggings en roze paraplu lijkt onderzoeksrechter Anne Gruwez hoofdpersoon in een gerechtelijke komedie. Maar de excentrieke 'madame la juge' uit So help me God is geen fictie.

Scène uit de film So Help Me God, met de Belgische onderzoeksrechter Anne Gruwez.

Drieënhalf jaar werkten Jean Libon en Yves Hinant aan hun documentaire So Help Me God. Ze kregen toegang tot de coulissen van de Belgische justitie, volgden een rechter op de voet en vonden honderden verdachten bereid tijdens hun ondervraging een camera toe te laten. Zonder vervormde gezichten of stemmen, herkenbaar in beeld, van een onverbeterlijke tasjesrover tot een schizofrene kindermoordenares.

Het resultaat is zo bizar, gruwelijk, lachwekkend en ontroerend tegelijk dat de eerste recensenten zich afvroegen of ze in plaats van een documentaire geen fictie hadden gezien. In Zwitserland werden Libon en Hinant uitgenodigd op een festival voor komische films en op het filmfestival van San Sebastian kreeg Anne Gruwez, de rechter rond wie de documentaire draait, een speciale vermelding voor haar 'vertolking'.

'Een hele eer', gniffelt Gruwez in een Brussels café, waar ze met Libon en Hinant heeft afgesproken voor een interview met de Volkskrant. 'Ik doe gewoon mijn werk als rechter, zoals ik dat elke dag doe, en plots word ik geëerd als actrice.'

'Volkomen terecht', reageert Yves Hinant. 'So Help Me God is toch een romantische komedie?'

De twee documentairemakers en hun protagonist vinden de verwarring best vermakelijk. Natuurlijk willen ze in So Help Me God iets vertellen over de Belgische rechtspraak en over de rafelranden van de maatschappij. En natuurlijk is dat ernstig bedoeld. 'Maar in welk hokje ze ons stoppen, maakt mij niet uit', zegt Jean Libon. 'Als mensen niet goed weten of ze nu fictie of non-fictie hebben gezien, dan denken ze tenminste na over onze film.'

Tekst gaat verder na de foto.

So Help Me God toont het dagelijkse leven van Anne Gruwez, onderzoeksrechter bij de rechtbank van Brussel. Zo'n onderzoeksrechter - een uit de napoleontische tijd stammende functie die in de meeste Europese landen is afgeschaft - vormt in België de spil van het gerechtelijk onderzoek. Gruwez verzamelt en beoordeelt bewijzen, ondervraagt verdachten en getuigen, vraagt huiszoekingen, telefoontaps en forensische onderzoeken aan. Een groot deel van haar taak bestaat eruit binnen 24 uur te beslissen of opgepakte verdachten in hechtenis moeten blijven, of op vrije voeten moeten komen.

Een machtige positie dus, die door Gruwez op een vreemd lichtvoetige manier wordt bekleed. 'Neem je wat extra mee voor de borrelhapjes?', vraagt ze als de patholoog een dna-staal afneemt bij de opgraving van een overleden verdachte. Het dossier van een onopgeloste moordzaak neemt ze door met een witte rat op haar schouder. En bij een in sm gespecialiseerde prostituee vraagt ze eindeloos door over de seksuele voorkeuren van sm-klanten, tot misselijkmakende details aan toe. 'Een goed, evenwichtig meisje', oordeelt ze na afloop. Haar collega, aan de overkant van het bureau, rolt even met de ogen.

Maar 'madame la juge' mag dan nonchalant en frivool overkomen, ze kan genadeloos hard zijn voor wie haar onderschat. In een van de meest opzienbarende scènes rekent ze een draaideurcrimineel voor hoeveel zijn gevangenisstraffen de maatschappij al hebben gekost. 'Het zou het goedkoopst zijn als u meteen doodgaat', zegt ze zonder zweem van ironie. 'In de gevangenis kost u een fortuin en buiten de gevangenis leeft u van de bijstand. Maar als u om het leven komt, dan zijn we ervan af met een autopsie van 1.000 euro.'

Het zijn dergelijke knallende scènes - en So Help Me God zit er vol van - die de eerste recensenten deden twijfelen of onderzoeksrechter Anne Gruwez wel echt bestaat. Een professionele rechter laat zich toch niet voor de camera op zulke politiek incorrecte uitspraken betrappen? En een gangster laat zich toch niet filmen terwijl hij door zo'n frêle vrouwtje op zijn nummer wordt gezet? 'Na de aftiteling ben ik meteen op Google gaan checken of Gruwez wel echt het beroep uitoefent dat haar in de film wordt toebedeeld', aldus een criticus van de Britse filmsite Screen Daily. 'Dat blijkt dus het geval.'

Tekst gaat verder na de foto.

Documentairemakers Jean Libon en Yves Hinant mogen de verwarring graag in stand houden, er kan geen twijfel zijn over wat ze hebben gemaakt. Kijk naar hun voorgeschiedenis, als medebedenker (Libon) en makers (allebei) van Strip-Tease, een legendarische reportageserie die van 1985 tot 2012 op de Waalse en Franse televisie was te zien. Daarin toonden ze rauwe portretten van gewone mensen, vaak spelend met controverse en taboes. De 'gestripte' reportages, zonder inleiding, begeleidende muziek of commentaar, werden tegen alle verwachtingen in een kijkcijferhit.

De methode achter Strip-Tease - een onopgesmukte weergave van de harde realiteit - is sindsdien het handelsmerk van Libon en Hinant. 'Een hoop schrijvers en filmmakers zeggen: de realiteit is zo rauw dat je fictie nodig hebt om die voor te stellen', zegt Libon. 'Ik vind dat idioot. Alles wat je in je hoofd kan hebben, is minder krachtig dan de realiteit.'

Maar die realiteit mag nog zo mooi zijn, je moet ze wel in beeld krijgen. Het is verbazingwekkend hoe Libon en Hinant zo veel verdachten en getuigen hebben weten over te halen een camera toe te laten tot de meest pijnlijke en intieme gesprekken. 'Het is een kwestie van methode', zegt Hinant. 'We hadden altijd eerst een gesprek met de advocaat, die zijn cliënt inlichtte. Daarna konden we er samen over discussiëren. Als de persoon akkoord ging, tekende hij een autorisatie. Bijna iedereen ging akkoord.'

Libon: 'Het is ook een kwestie van tijd. Je moet een relatie opbouwen met mensen. Als je iemand op straat aanspreekt, zullen ze natuurlijk niet meteen willen meewerken. Maar als je lange tijd bij iemand blijft, dan krijgen ze vertrouwen. En accepteren ze je.'

Hinant: 'Omdat er zo veel verhalen waren, konden we ook makkelijker radicaal zijn: we wilden geen vervormde gezichten en geen vervormde stemmen. Dan filmen we liever niet. Misschien komt het ook daardoor dat mensen akkoord gingen: we hielden vast aan onze principes.'

De documentairemakers en Anne Gruwez werkten al eerder samen. In 2007 figureerde de onderzoeksrechter in een documentaire van Yves Hinant over een moordzaak, waarin het belangrijkste bewijsstuk gevormd werd door een pak friet - 'nog zo'n voorbeeld van realiteit die fictie overtreft'. Drie jaar later voerden de documentairemakers haar op in een reportage in Strip-Tease. Toen een Franse producer hen vroeg een lange documentaire in de stijl van Strip-Tease te maken, dachten ze meteen aan Gruwez.

Tekst gaat verder na de foto.

Natuurlijk is de excentrieke onderzoeksrechter, met haar luipaardleggings en haar roze paraplu, haar ontregelende grappen en confronterende ondervragingen, een dankbaar hoofdpersonage. Maar via haar geven de documentairemakers vooral zicht op het raderwerk van justitie en roepen ze enkele pertinente vragen op over de Belgische rechtspraak: over de zin en onzin van gevangenisstraffen bijvoorbeeld, over de omgang met buitenlandse culturele waarden of over de efficiëntie van het gerechtelijk onderzoek.

Want geleidelijk wordt duidelijk dat die gekke rechter wel weet waarmee ze bezig is. En dat een beetje gekte zelfs nodig is om overeind te blijven in haar wereld. Bij Gruwez trekt dagelijks een eindeloze stoet van hopeloze gevallen langs, bij wie straffen niets lijken uit te halen. Dus probeert de onderzoeksrechter - op haar onconventionele manier - tot hen door te dringen. Ze houdt afgestompte straatboefjes een spiegel voor, zet criminelen op hun nummer. En lacht dan de ellende weg.

'Ik heb altijd respect voor mijn cliënten', zegt Gruwez. 'Als je respect hebt, kan je zeggen wat je wil. Ik heb al erge dingen gezegd aan mensen, maar altijd op een beleefde manier. Ik duw ze niet in een hoek. Ik zeg niet dat ze stom zijn, maar wel dat ze iets stoms hebben gedaan. Dat is iets anders. Je bent niet wat je hebt gedaan. En je bent bekwaam om iets anders te doen.'

Vragen over de film gaat ze met grapjes uit de weg. Waarom ze eraan meewerkte? 'Omdat ze het me gevraagd hebben.' En wat ze van het resultaat vindt? 'Een beetje saai. Het gaat over mezelf en over mijn werk, dat ken ik onderhand wel. Ik kijk vooral als vrouw: ik ben blij dat ik sinds de film van kapper ben veranderd. En ik vind het jammer dat ik mijn rode trui aan spullenhulp heb weggegeven. Ik wist niet dat die me zo goed stond.'

Alleen als het over haar verdachten gaat - haar 'cliënten' - wordt ze bloedserieus. Ze houdt contact met velen, ook al breken ze hun belofte op beterschap keer op keer. Veel kan ze daar niet aan doen, maar ze blijft het proberen. Met de dreiging van straffen, met kwade reprimandes, maar uiteindelijk ook met medeleven. 'Ik noem hen altijd bij hun naam', zegt ze. 'Ik wil dat ze weten dat ze in mijn ogen bestaan. Ik zeg hen: ik stuur u naar de gevangenis, maar ik vergeet u niet.'


De Bende van Nijvel

Documentairemakers Yves Hinant (links op de foto) en Jean Libon (rechts) volgden de afgelopen jaren niet alleen onderzoeksrechter Anne Gruwez op de voet, maar ook de vijf speurders van het Belgische onderzoek naar de Bende van Nijvel. Dat kleine rechercheteam probeert, dertig jaar na de bloedige overvallen van de misdaadbende, alsnog de daders te identificeren. Dat leek lang een hopeloze zaak, tot de afgelopen weken allerlei nieuwe sporen opdoken, met Libon en Hinant als bevoorrechte getuigen. Hun twaalfdelige documentaireserie De Bende van Nijvel wordt eind 2018 verwacht.


Deze docu's mag u niet missen op IDFA 2017

24 tips die gegarandeerd tot napraten leiden
Het begint pas over een week, maar de kaartverkoop start deels morgen al: IDFA 2017. De Volkskrant (film)redactie keek en selecteerde alvast. (+)

De IDFA Volkskrantdag
Op zaterdag 25 november vindt de tiende editie van de IDFA Volkskrantdag plaats in Pathé Tuschinski. Filmrecensent Bor Beekman selecteert speciaal voor deze dag vier van de hoogtepunten uit het IDFA-programma.

De IDFA Volkskrant Magazinedag
Op zondag 26 november vindt de eerste editie van de IDFA Volkskrant Magazinedag plaats in Pathé Tuschinski. Samen met de redactie selecteert Chef VKM Corinne van Duin een aantal documentaires passend bij thema's van Volkskrant Magazine zoals Eten, Liefde, Mensen en Mode.

Meer over