Anne Frank Fonds weigerde medewerking aan onderzoek, kenmerkend voor het assertieve beheer van Annes nalatenschap

Het Anne Frank Fonds in Basel (AFF) wilde geen medewerking verlenen aan het onderzoek naar het verraad van de bewoners van het Achterhuis, hoewel het naar eigen zeggen over cruciale informatie beschikte.

Sander van Walsum

In september 2018, twee jaar na de aanvang van hun onderzoek naar het verraad van Anne Frank, vlogen drie leden van het coldcaseteam naar Basel (Zwitserland) om het daar gevestigde Anne Frank Fonds over hun bevindingen en plannen te informeren. Aanvankelijk verliep het gesprek ‘hartelijk en plezierig’, schrijft Rosemary Sullivan in haar boek over de speurtocht van de onderzoekers. ‘Er kwam zelfs een schaal broodjes op tafel.’

De stemming sloeg om toen Thijs Bayens, algemeen projectdirecteur van het coldcaseteam, de gastheren liet weten dat de naam van Anne Frank deel zou uitmaken van de werktitel van het onderzoek. AFF-secretaris Yves Kugelmann maakte duidelijk dat daarvan geen sprake kon zijn. De naam ‘Anne Frank’ was een beschermd handelsmerk waarvan het AFF de wettige eigenaar was. Het AFF zou het coldcaseteam zijn medewerking onthouden als het zich van de naam van ‘dat arme meisje’ zou bedienen. Kugelmann meende met die aanzegging het onderzoek de doodsteek toe te brengen, want het team zou nooit in staat zijn om zonder hulp van het AFF de verrader(s) van de bewoners van het Achterhuis op te sporen. Daarmee wekte Kugelmann de indruk het geheim te kennen waarnaar het coldcaseteam op zoek was.

Twee instellingen

Het voorval is kenmerkend voor de assertiviteit waarmee het Anne Frank Fonds de nalatenschap van Otto Frank (1889-1980) beheert. Otto stichtte twee instellingen die de naam van zijn dochter Anne dragen: de Anne Frank Stichting (AFS), gevestigd in Amsterdam, en het Anne Frank Fonds (AFF) in Basel. Met de oprichting van de AFS, in 1957, wilde Frank verhinderen dat de gemeente Amsterdam uitvoering zou geven aan haar voornemen het pand Prinsengracht 263 – het huidige Anne Frank Huis – te slopen. Toen dat doel was verwezenlijkt, ging de AFS zich toeleggen op ‘de verbreiding van het levensverhaal en de idealen van Anne Frank’.

Voor het beheer van de auteursrechten van de geschriften van Anne en de overige leden van de familie Frank richtte Otto in 1963 in Basel – zijn toenmalige woonplaats – het AFF op. Met de opbrengsten van Het Achterhuis – een van de best verkochte boeken ter wereld – draagt het AFF bij aan de bekostiging van projecten ‘op het gebied van mensenrechten, discriminatie, racisme en antisemitisme’.

Versies van het dagboek

De verwarring waartoe de overlapping van de doelstellingen van de AFS en het AFF aanleiding geeft, wordt nog eens vergroot door het feit dat er meerdere versies bestaan van het dagboek van Anne Frank. Versie A is het oorspronkelijke dagboek (met het geruite omslag). Versie B is de bewerking van de oorspronkelijke tekst die Anne in 1944 maakte met het oog op een naoorlogse publicatie. De Nederlandse staat is eigenaar van beide versies, maar de auteursrechten berusten bij het AFF in Basel. Versie C is de door Otto Frank geredigeerde tekst van het in 1947 verschenen boek Het Achterhuis – dat nadien in zo’n zeventig landen is uitgebracht. Deze versie is eigendom van het AFF (en zijn voornaamste bron van inkomsten). De D-versie is in 1991 in opdracht van het AFF samengesteld door de Duitse schrijver Mirjam Pressler.

Naast deze versies zijn er nog enkele wetenschappelijke edities: een van het Niod, uit 1986, waarin ook fragmenten uit de nalatenschap van Anne Frank zijn opgenomen die tot dan toe niet waren gepubliceerd. En een digitale editie die vorig jaar werd uitgegeven door het Huygens Instituut en de AFS, maar die om auteursrechtelijke redenen niet in Nederland is in te zien.

Auteursrechten

De laatste jaren is geregeld strijd ontbrand tussen het AFF en andere belanghebbenden over de tijdsduur van de auteursrechten die op al deze publicaties rusten. Voor de Niod-editie uit 1986 heeft het AFF bedongen dat het auteursrecht pas in 2037 komt te vervallen. En wie vrijelijk uit Het Achterhuis (de C-versie) wil citeren, moet – wat het AFF betreft – nog tot 2050 wachten. Ter rechtvaardiging van die, omstreden, claim voert het AFF aan dat Otto Frank als coauteur van Het Achterhuis moet worden aangemerkt (hij heeft de brontekst tenslotte herschreven).

Dit zou betekenen dat het auteursrecht zeventig jaar na diens dood in 1980 komt te vervallen – en niet zeventig jaar na de dood van Anne in 1945, zoals meerdere deskundigen (onder andere in het Nederlands Juristenblad) hebben betoogd. Wrange bijkomstigheid van de auteursrechtelijke aanspraken van het AFF is dat het daarmee (onbedoeld, maar toch) voedsel geeft aan de mare die door rechtsextremisten wordt gekoesterd: dat Het Achterhuis niet door Anne Frank is geschreven. Voor de D-versie hoopt het AFF het auteursrecht nog verder te kunnen oprekken: tot 2089, zeventig jaar na het overlijden (in 2019) van samensteller Mirjam Pressler.

Merknaam

Ook de rechten die het AFF ontleent aan het bezit van de merknaam Anne Frank geven aanleiding tot onmin – zoals het coldcaseteam van Vince Pankoke heeft ondervonden. In 1999 heeft de AFS ‘Anne Frank’ als (Europese) merknaam laten registreren ter voorkoming van politiek of commercieel misbruik (zoals door de Amsterdamse reder die op zijn rondvaartboten een Anne Frank-snack aanbood). Het AFF stelde in 2015 echter vast dat de AFS de naam Anne Frank de voorgaande vijf jaar niet als merknaam had gebruikt, maar uitsluitend als verwijzing naar de gelijknamige persoon of een naar haar vernoemde instelling (zoals het Anne Frank Huis). De Europese regelgeving bepaalt dat de inspraak op een merknaam in zo’n geval komt te vervallen. Het AFF heeft daarop de merknaam voor zichzelf opgeëist. In de praktijk betekent dit dat de naam van Anne zelfs niet mag worden gebruikt als werktitel van een onderzoek naar het verraad waarvan zij het slachtoffer werd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden