Angstige godsdienst

Fundamentalisme is een gevolg van angst. Fundamentalisten willen wel meedoen aan de moderniteit, maar ze willen het op hun eigen voorwaarden....

door Michaël Zeeman

IN The Battle for God bespreekt de Engelse publiciste Karen Armstrong de oorsprong en de huidige manifestatie van het fundamentalisme in de drie belangrijke wereldgodsdiensten: het jodendom, het christendom en de islam. Armstrong heeft al een omvangrijk oeuvre op haar naam gebracht over religieuze en theologische onderwerpen; A History of God maakte haar wereldwijd bekend.

Zoals zij in dat boek probeerde de constanten te achterhalen in de verschillende uitdrukkingsvormen die het vereren van een opperwezen in de onderscheiden godsdiensten kent, onderzoekt zij in The Battle for God wat de kenmerken van het fundamentalisme zijn, los van de specifieke verschillen die het per godsdienst aankleven: gaat het telkens om een en hetzelfde verschijnsel of moet je het per geval beoordelen?

Behalve drie specifieke case studies naar het fundamentalisme in jodendom, christendom en islam in de vroegmoderne tijd, de periode van de 16de tot de 19de eeuw, bevat het boek een analyse van het fundamentalisme zoals zich dat de laatste eeuw en vooral de laatste kwarteeuw heeft ontwikkeld. Armstrong komt tot de conclusie dat het huidige fundamentalisme geen exotische of historische curiositeit is, maar een uiting van angst en onvrede die onlosmakelijk verbonden is met de moderniteit en de secularisatie.

'Het fundamentalisme maakt deel uit van de moderne wereld. Het is geen incidentele vlam in de pan, hoe graag de media het zo ook willen voorstellen. Het is er en het zal bij ons blijven, ook nu we het nieuwe millennium zijn binnengegaan. Terwijl de moderne samenleving zich vormde en gaandeweg seculier werd, heeft zich tegelijkertijd daarmee een religieuze reactie ontwikkeld. Die is er als het ware mee opgegroeid.

'Alle fundamentalistische bewegingen zijn in essentie moderne bewegingen: ze zouden in geen andere tijd wortel hebben kunnen schieten dan in de onze. Zelfs als fundamentalisten zich erop laten voorstaan terug te grijpen op een ververwijderd verleden en vol nostalgie spreken over een Gouden Eeuw waarin alles koek en ei was, worden ze van brandstof voorzien door moderne fenomenen. Protestantse fundamentalisten in de Verenigde Staten, bijvoorbeeld, spreken graag over het lezen van de Bijbel op de manier waarop die oorspronkelijk gelezen behoort te worden en dan vergeten ze dat dat onmogelijk is. Ook zij lezen de schrift op een eigentijdse manier: als een bron van feiten, precies zoals wij tegenwoordig een tekst lezen, om de informatie. Dat lijkt in niets op de mythische en allegorische manier van lezen van weleer.'

- Ze laten zich voorstaan op een harde en ongebroken traditie van Bijbellezing en Bijbeluitleg en gebruiken bij voorkeur ook oude vertalingen. Dat is dus onzin.

'Hoe hard je het ook probeert, niemand kan tweeduizend jaar teruggaan in de tijd. Ook zij zijn mensen van de moderne wereld en niemand kon indertijd de Bijbel lezen met de intimiteit waarmee de protestantse fundamentalisten dat nu kunnen. De uitvinding van de drukpers en de verspreiding van het alfabetisme maken het ieder individu mogelijk zijn eigen bijbel te bezitten en die zelf te lezen: dat lag zelfs een paar eeuwen geleden wel anders.

'Toen zou een gelovige, hoe steil in de leer ook, de Bijbeltekst alleen hebben gekend in een vreemde taal en uit een liturgische context. De ervaring van en de relatie tot de Bijbel was een volslagen andere.

'Fundamentalistische religieuze bewegingen claimen nooit origineel te zijn in de betekenis die wij aan dat woord geven: zij willen terug naar de oorsprong. Wij hebben verandering geïnstitutionaliseerd, zij gingen het liefst terug naar de eerste scheppingsdag om dat ongedaan te maken.

'Het liefst hadden zij Mozes' oorspronkelijke handschrift. Maar die zoektocht voeren ze uit met hoogst moderne middelen: Amerikaanse fundamentalisten hebben wel archeologische teams naar het gebergte Ararat gezonden om op zoek te gaan naar de resten van de Ark van Noach. Bijbelse archeologie is echter een modern vak en de hele gedachte om een vorm van materiële rechtvaardiging te vinden voor wat je gelooft, is hoogst eigentijds. Alleen wat je kunt aantonen historisch waar te zijn, wetenschappelijk juist, kun je in onze tijd staande houden; maar een mythologische opvatting van de godsdienst, zoals die ooit bestond, taalt daar niet naar.'

- Wanneer is het fundamentalisme ontstaan?

'Het protestantse verlangen naar de letterlijke authenticiteit van de Bijbel stamt uit de late 19de eeuw en ontstond op hetzelfde moment dat de katholieke kerk de doctrine van de onfeilbaarheid van de paus tot leerstuk verhief. Beide zochten naar een onfeilbare bron van de waarheid als respons op de onzekerheden die de moderniteit had gebracht. Het moderne denken kan perfect gelukkig zijn met onbeantwoorde vragen. Protestanten en katholieken werden daar ongemakkelijk van: zij hielden niet van twijfel.'

- Dat het fundamentalisme onlosmakelijk verbonden is met het moderne denken, ja, erbij hoort, is een provocatieve gedachte. In de jaren zeventig van de 20ste eeuw deed het zich vrij plotseling op allerlei fronten voor en de meeste weldenkende mensen stonden ervan te kijken. Wat hadden ze over het hoofd gezien?

'Niet alleen het fundamentalisme bewoog weer naar het centrum van onze belangstelling, dat geldt voor religie in het algemeen. Terwijl in het midden van de eeuw algemeen aangenomen werd dat het secularisme het dominante ethos was voor nu en de toekomst. Nooit zou religie meer een rol kunnen spelen, tenzij die modern en democratisch zou zijn. Er was alleen nog ruimte voor een seculiere ideologie.

'Toen gebeurden er ineens allerlei dingen tegelijk: de mullahs brachten in Iran een seculier bewind ten val, Israël, dat ooit ontworpen was als seculiere staat en waarin het zionisme een rebellie had betekend tegen de godsdienst, werd ineens diep doordrongen van religieuze bewegingen. Dat bewind in Teheran is er nog en in Israël kan niemand meer een kabinet vormen zonder een akkoord te sluiten met orthodoxe groeperingen. Het Midden-Oosten heeft op alle fronten een totale wederopleving gezien van de godsdienst. In Egypte is de godsdienst nu net zo populair als het Nasserisme veertig jaar geleden.

'De zogenaamde weldenkende mensen, de kakelende klasse, hebben eenvoudig niet goed opgelet. Zij en de media waren overwegend seculier en zagen de ontevredenheid niet die in hun eigen samenlevingen broeide. In Amerika, bijvoorbeeld, werd het discours gedomineerd door Washington D.C., door de mensen aan de universiteiten van Harvard en Yale, en die hadden geen oog voor de enorme gebieden van 'klein Amerika', de staten van het midden en het zuiden, die zich ten diepste gekoloniseerd voelden. Dat lijkt op de Egyptenaren die zich vrijwel op dezelfde manier gekoloniseerd voelden door een ethos dat hun vreemd was en zich vaak arrogant presenteerde.

'Er waren wel allerlei signalen dat godsdienstige mensen bezig waren zich te hergroeperen en trachtten op hun eigen manier in het reine te komen met de moderne wereld. De media hadden hen altijd bespottelijk gemaakt en dus keerden zij zich naar binnen en stichtten hun eigen rijk - met hun eigen kerken, omroepen, kranten, uitgeverijen en opleidingen. Ze isoleerden zich en zorgden dat ze zichzelf konden redden zonder dat ze nog contact hoefden te hebben met wat de hoofdstroom uitmaakt in hun land. Daardoor werden ze vergeten en vestigde zich de overtuiging dat het met die godsdienstigen van het platteland ging om stofnesten die vanzelf wel zouden verdwijnen.'

- Het is de typische reactie van de moderne, seculiere samenleving, ook in het multiculturele Europa: stuur ze naar een goede school, dan gaat het vanzelf wel over.

'De geschiedenis toont dat dat een niet erg wijze reactie is, want als je het fundamentalisme negeert of aanvalt, maak je het alleen maar erger. De ergste vormen van fundamentalisme ontwikkelen zich juist in samenhang met een modernisme dat beleefd wordt als agressief, onderdrukkend en arrogant. Het religieuze fundamentalisme in Amerika had zich altijd aan de linkerkant van het politieke spectrum opgehouden. Maar ze zijn opgeschoven naar uiterst rechts.

'En dan is Amerika nog het gunstigste voorbeeld, want daar zijn ze nog niet eens zo slecht behandeld. In Turkije was de secularisatie geen gradueel proces geweest dat de tijd mocht nemen en waar ideeën langzaam naar beneden konden filteren. Daar werden van de ene op de andere dag de religieuze scholen gesloten en de ordes afgeschaft en werden alle mannen en vrouwen gedwongen westerse kledij te dragen. Die dwang tot drastische aanpassing werd ervaren als een dodelijke aanval op de godsdienst.

'In Iran lieten de sjahs hun soldaten op straat lopen met de bajonet op het geweer om vrouwen hun sluiers af te kunnen rukken en die onder hun ogen aan flarden te kunnen scheuren. Dat riep een geweldige reactie op. Het ergste fundamentalisme is ontstaan in de heropvoedingskampen van Nasser.

'Iedere fundamentalistische beweging die ik heb bestudeerd, in alledrie de godsdienstige tradities, is ervan overtuigd dat de moderne seculiere samenleving hen wil wegvagen. Het joodse fundamentalisme bloeide pas echt op na de holocaust.

'Het fundamentalisme is het gevolg van angst. Het is niet gezegd dat de fundamentalisten niet willen meedoen aan de moderniteit, maar ze willen het op hun eigen voorwaarden. In Iran willen ze wel een democratie, maar geen seculiere: ze willen een democratie in sjiïtische verpakking. De seculiere is er in diskrediet gebracht door het slechte gedrag van voornamelijk Amerikanen en Britten.'

- Ook de multiculturele samenleving heeft het er maar moeilijk mee. Daar moeten secularisme en fundamentalisme naast elkaar bestaan en kunnen we ons geen koude oorlog veroorloven.

'Ik denk dat een zekere mate van tolereren en negeren veel beter is dan proberen het te onderdrukken. In Egypte en Frankrijk gaat een militant secularisme de barricaden op. En natuurlijk is het vreselijk wanneer fundamentalisten toeristen beginnen neer te maaien, zoals in Egypte, maar waar gaat die Franse hoofddoekjes-discussie nou helemaal over? Hebben ze wel eens gekeken naar wat hun eigen kinderen allemaal door hun neus, hun wenkbrauwen en hun tong hebben geboord? Een beetje laissez faire is verstandig.

'We moeten leren ze te respecteren. We zijn toch zo trots op de compassie en de tolerantie van de seculiere samenleving?'

- In het Nederlandse debat over de opvoering van 'Aïsja' kwam het punt waarop hun heilige boek tegenover het onze werd gesteld, de Koran tegenover de grondwet, het beeldverbod versus het recht op vrije meningsuiting. Dat irriteert ons ongelooflijk.

'Hetzelfde was het geval met de Rushdie-crisis in Engeland: je ziet een botsing tussen twee absolute wetten. Maar we leven niet meer in een monolithische samenleving waarin de een zonder meer wint. Dat is het gevolg van de mondialisering: Nederland zal nooit meer exclusief voor de Nederlanders zijn, noch Groot-Brittannië voor de Britten. Onze samenleving is multicultureel, dus krijg je botsingen tussen twee onderling onverenigbare manieren van leven. Voor de seculieren is vrijheid van meningsuiting een heilige waarde, precies zoals de onfeilbaarheid van de Bijbel dat voor gelovigen is. Ze drukt alles uit wat we geloven over onze samenleving, over onszelf als menselijke wezens, maar tegelijkertijd kan een traditionele moslim die het seculiere ethos nog niet in zich heeft opgenomen en die dat vaak heeft ervaren als een vijandige kracht daar 'nee' tegen zeggen. Binnen hun eigen kring hebben beiden gelijk. 'Maar je moet met elkaar leven en er is geen haast geboden. Je kan niet met een magische bezwering zeggen 'word gemoderniseerd!' Zo werkt dat niet: het heeft ons vierhonderd jaar gekost, in ons eigen tempo en volgens ons eigen program. Pas toen de economie andere groepen nodig had, zijn we die gaan integreren en zijn we tot een tolerant pluralisme gekomen: zie de emancipatie van de joden en de katholieken. We hebben uitgevonden dat de enige manier om een kapitalistische maatschappij te runnen seculier en tolerant is.

'Landen die economisch afhankelijk zijn van het Westen en waar geen karakteristiek van onafhankelijkheid en autonomie bestaat, kennen niet onze vormen van innovatie. Ze zijn afhankelijk en leven van imitatie. Zij hebben niet dezelfde ervaring als wij en bovendien gaat de versnelling waarin ze terecht zijn gekomen met stress en spanning gepaard.

'Zij proberen ons op verschillende, vaak heel slechte manieren in te lichten over hun angsten. Dat kan niemand veilig negeren. De typisch seculiere reactie daarop is in feite net zo bot en bigot als die van het fundamentalisme op de moderne seculariteit - en bovendien nog slecht geïnformeerd ook. De kakelende klasse heeft geen enkele belangstelling voor godsdienst, voor anders denkenden. Ze vinden die smakeloos.'

- Beperkt zich dat tot een reactie op het fundamentalisme?

'Nee, er zijn in onze samenlevingen meer mensen die hun ontevredenheid en vrees uiten, zij het ook niet op een religieuze manier. Wij hebben het voetbalgeweld: net zo'n reactie op de moderniteit. De mix die zich daarin uitdrukt, dat heilloze brouwsel van een gevoel van verlies van status en het verlangen bij een helder gedefinieerde groep te horen, lijkt erop. Het hooliganisme is een seculier fundamentalisme, een nieuwe volksgodsdienst, zeker hier in Engeland. Dat is waar ze hun identiteit krijgen, hun momenten van transcendentie beleven en hun gevoel van gemeenschap opdoen.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden