Angst voor 'arm van Erdogan' verstikt Turkse Nederlanders

Turkse Nederlanders die tegen Erdogan zijn, durven zich amper nog te uiten. Ze worden uitgemaakt voor landverrader of erger. Anoniem vertellen ze over de spanningen in de Turkse gemeenschap.

Beeld Rein Janssen / de Volkskrant

Vraag een Koerd hoe hij zich voelt, een aleviet wat hij meemaakt, een gülenist waarvoor ze uitgescholden wordt. Ze zullen twijfelen. En vaak blijft het daarna stil. Ja, er is veel te vertellen, maar praten doen veel Turkse Nederlanders liever niet. Hun naam in de krant? Nee dank je. Voor je het weet noemen ze je een landverrader en een terrorist, bellen ze een kliklijn, gaan er stenen door de ruiten.

Want het gaat er momenteel stevig aan toe in de Turkse gemeenschap. Tegenstanders van de Turkse president Erdogan durven zich nauwelijks nog te uiten - ook in Nederland niet. Ze zijn bang, voelen zich geïntimideerd.

Natuurlijk, conflicten uit het moederland waaien al tientallen jaren over naar de diaspora, waar de soennitische Turken, de Koerden, de Armeniërs en de alevieten zich met hun eigen moskeeën en eigen verenigingen nog veelal in hun eigen zuil voortbewegen.

En de vlam sloeg hier al vaker in de pan. Zoals die keer in 2011, toen in Amersfoort ruiten sneuvelden nadat de Koerdische afscheidingsbeweging PKK een aanslag had gepleegd op Turkse militairen. En zoals toen Turkse nationalisten in 2014 met bussen naar Almelo trokken om te protesteren tegen een monument ter nagedachtenis van de Armeense genocide.

Maar sinds Erdogan steeds meer macht naar zich toe trekt, lijkt het erger te worden. De president is meedogenloos, zeggen zijn critici, gooit zonder pardon zijn tegenstanders in het gevang. En hij wakkert het Turkse nationalisme aan, ook bij de Turken die soms al een paar generaties in het buitenland wonen. Turkse Nederlanders - die zich hier vaak gediscrimineerd voelen - zijn er vatbaar voor. Erdogan maakt hen weer trots.

Lees verder onder de foto.

Zafer Sirakaya (r) van het Union of European Turkish Democrats (UETD) bij een demonstratie van Turkse Nederlanders bij het Turkse consulaat aan Westblaak, 12 maart 2017. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Wie de grote leider bekritiseert, mag dan ook op tegenspraak rekenen. Het kan er fel aan toegaan, want 'Turken zijn emotionele mensen', zoals je vaak hoort. Er zijn daardoor nog maar een handvol Turkse Nederlanders die zich in het openbaar tegen Erdogan keren: columniste Ebru Umar, SP-parlementariër Sadet Karabulut, het voormalig PvdA-Kamerlid Keklik Yücel en nog een paar. Zij worden bedreigd, maar laten zich niet kisten.

Andere tegenstanders van Erdogan geven toe dat ze nee hebben gestemd bij het referendum over de grondwetswijziging, maar het hele verhaal over de spanningen in de Turkse gemeenschap willen ze alleen anoniem kwijt. Dan vertellen ze dat ze hun gedrag aanpassen, dat ze zich gedeisd houden op sociale media, dat ze foto's en berichten wissen voordat ze afreizen naar Turkije - als ze dat nog durven.

Ze fluisteren dat vrienden of familieleden die kritisch zijn op het regime, al maanden vastzitten in Turkije. Daar zit ook een tiental Turkse Nederlanders bij, die hebben een uitreisverbod. Dat bevestigde het ministerie van Buitenlandse Zaken donderdag.

Die verhalen van Erdogans critici tekende de Volkskrant op, in lange gesprekken. Ze zijn persoonlijk, maar schetsen samen het beeld van een gemeenschap die bol staat van de spanningen. Tekenend was de angst van de geïnterviewden om herkend te worden. Hun naam mocht onder geen beding in de krant, en ook over andere persoonlijke details werd onderhandeld.

Er was één uitzondering. De Armeense Nederlander Ohannes Karakas (35) besloot na het gesprek dat hij een statement wilde maken. Hij zou toch met zijn naam in de krant gaan. Als morele steun, zei hij, steun aan hen die in Turkije in verzet komen.


Een derde generatie Koerdische Nederlander, twintiger, student bestuurskunde

'Ik betrap me erop dat ik ga fluisteren als ik over mijn Koerdische achtergrond vertel, zelfs als ik onder Nederlanders ben. Het lijkt een tweede natuur van me geworden. Ik ben in Nederland niet zo veilig als de gemiddelde Nederlander.

Vroeger onder vriendjes in Nederland werd al slecht gesproken over Koerden. Dat hebben ze van huis uit meegekregen. Ik was een jaar of 14, toen ik twee Turkse jongeren hoorde praten. De een zei: ik houd van Atatürk, mijn vader ook. De ander zei: Atatürk is een ongelovige, hij heeft de Koran in een wc-pot gegooid. Dat Turks-Nederlandse jongeren daar al over praten. Ze zijn gehersenspoeld.

Sinds mijn 18de ga ik nauwelijks meer met Turkse jongeren om. Ze zijn zo fanatiek. Kijk naar de jongeren die in Rotterdam bij het bezoek van de minister met Turkse vlaggen liepen. Die worden tegen Nederland gebruikt.

Er wapperen ook Koerdische vlaggen op demonstraties, soms zelfs van de PKK. Maar dat is anders, die vlaggen zijn niet tegen Nederland, die zijn van het verzet. Als een Koerd in Turkije wordt mishandeld, laten ze hem de Turkse vlag kussen. Zo krijg je er een afkeer van.

Ik ben al 3,5 jaar niet naar Turkije geweest. Uit protest. Maar het is ook moeilijk om te gaan, vanwege de veiligheid. Twee maanden geleden is mijn opa overleden. Ik kon er niet heen. Ik heb een paar keer geholpen bij besprekingen over de Koerdische kwestie. Daarvan zijn foto's op sociale media verschenen. Je kan zomaar voor terrorisme in de gevangenis belanden.

Ik heb slaapproblemen. Wat in Turkije met de Koerden gebeurt, laat me niet los. Begin vorig jaar belde ik voor Europarlementariërs naar de gouverneur van Cizre, in het Zuidoosten van Turkije. Hij zat met een groep Koerdische burgers in een kelder. Als jullie, de Verenigde Naties, het Europarlement, niets doen, dan gaan we eraan, zei hij. Ze zijn in die kelder levend verbrand. Ik huilde, voelde me verantwoordelijk.

Voor de Koerden hier heb ik hoop. Ik denk dat Europa er nu van doordrongen is dat Erdogan verkeerd bezig is en zal zeggen: tot hier en niet verder. Maar in Turkije gaat niets veranderen. Erdogans grootste nachtmerrie is dat de Koerden een eigen gebied krijgen.'

Alevitisch echtpaar in Turkije geboren. Zij is sinds 1980 in Nederland, hij sinds 1983

Zij: 'We zijn geen soennieten, dat is lastig, ook in Nederland. Tijdens ramadan krijgen we elke dag te horen dat we mee moeten vasten. Ze komen langs de deuren geld inzamelen voor het goede islamitische doel. Mijn man zegt gewoon nee. Ik durf dat niet. Geef nou maar, zeg ik dan, anders worden we uitgestoten.'

Hij: 'Soms moet je durven, anders verloochen je jezelf.'

Zij: 'Als je niet geeft, ben je geen goede moslim, zeggen ze. Een fascist. Ze blijven geld vragen voor scholen, hulporganisaties. Erdogan gebruikt de Koran steeds meer. Die religieuze druk komt via de Diyanet-moskeeën de diaspora binnen.'

Hij: 'Aleviet zijn is altijd lastig geweest. Al ver voor Erdogan. Toen ik in de jaren zeventig in Ankara op de middelbare school zat, moesten we op een tafel gaan staan en bidden. Ik kon het niet. Elke dag riepen de kinderen in de klas: bidden, bidden, bidden. Toen al was er sociale religieuze dwang.'

Zij: 'De kinderen moesten in rijen staan, links en rechts. Mijn ouders waren links. Dat gaf spanning. Mijn oudste zus stond voor het raam tot ik veilig van school weer thuis was. Iedereen was bang.'

Hij: 'Onder Erdogan was het in Turkije een tijd rustig. Ook in Nederland onder Turken. De sfeer is veranderd sinds de Gezi-park-protesten in 2013 in Istanbul. Dat was eigenlijk de eerste grote opstand tegen de autoritaire stijl van Erdogan. Sindsdien zijn de spanningen in Nederland ook weer opgelopen.'

Zij: 'Op mijn werk zeg ik nooit dat ik aleviet ben. Ik praat over de kinderen, over ziekenhuisbezoek. Maar soms hoor je rare dingen. Dat het onder alevieten heel gewoon is dat zussen en broers met elkaar trouwen. Dan kan ik mijn mond niet houden. Wat zeg je nou? Ik ben aleviet, wat je daar vertelt is zulke onzin.'

Hij: 'Ik ben ook voorzichtig, vooral na de mislukte coup. Dingen die ik heb gezegd op Facebook, veeg ik weg. Mijn broer woont nog in Turkije. Die heeft kinderen. Ik moet voorzichtig zijn, ook voor hun toekomst. Daarom stem ik ook nee bij het referendum.'

Zij: 'Als nee wint, komt er sowieso burgeroorlog in Turkije. Als ja wint, krijgt Erdogan de absolute macht. Eigenlijk is er geen goede uitslag.'

Lees verder onder de foto.

Een groep nee-stemmers op het Malieveld. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Fervent aanhanger van Atatürk (40), in Nederland geboren, heeft een eigen bedrijf, doet ook zaken in Turkije

'Kijk, hier schreef iemand op Twitter: 'Na 16 april winnen we Turkije weer terug'. Ik heb geantwoord: 'Wat zijn we kwijt dan?' Daarop volgden lelijke reacties. 'Je bent een Koerd', schreef iemand. 'Je bent een aleviet', typte een ander. En: 'Na 16 april gaan jullie allemaal het land uit.' Nu deel ik mijn mening niet meer op Twitter.

Sinds de mislukte coup is de sfeer in de Turkse gemeenschap veranderd. Voorheen kon je nog wel kritiek uiten op Erdogan, maar het is nauwelijks meer mogelijk een rationeel gesprek met zijn aanhangers te voeren. Het wordt meteen emotioneel. Ik vind dat intimiderend.

Laatst zeiden een paar mannen dat Rutte zijn excuses had aangeboden omdat de Turkse minister hier niet had mogen spreken. Dat hadden ze op de Turkse televisie gezien.

Ik zei dat het niet klopte, dat Rutte geen excuses had aangeboden en dat die minister volgens de Turkse wet helemaal geen campagne in het buitenland mocht voeren. Hou je wel van Turkije, wilden de mannen weten. Ze noemden me een landverrader.

De sfeer in Turkije is ook veranderd. Ik heb daar in het verleden een aantal grote opdrachten gedaan - werk dat weinig andere mensen kunnen doen. Ik stop ermee, zeker als een meerderheid van de Turken bij het referendum ja stemt. Dan gaat Turkije veranderen, denk ik. Dan wordt het geloof veel belangrijker. Ik heb daar geen zin in.

Dat ik tegen Erdogan ben, heeft me al een grote opdracht gekost. Ik was in Turkije, we zaten in een zakelijke bespreking en hadden alle details van de opdracht besproken. Toen vroegen ze hoe ik over Erdogan dacht. Ik zei dat ik neutraal was, wat eigenlijk wil zeggen dat ik het niet helemaal eens ben met de situatie. De opdracht ging naar een ander.

Morgen stap ik weer in het vliegtuig naar Turkije. Voordat ik vertrek schrijf ik me in op zo'n website van het ministerie van Buitenlandse Zaken, zodat ze altijd weten waar ik ben. Ik haal mijn telefoon leeg, verwijder alle foto's, gooi Twitter eraf, wis bepaalde contacten. Tot nu toe hebben ze mijn telefoon nooit gecontroleerd bij de grens, maar ik wil geen risico nemen.'

Manager van een middelgrote instelling (33), geïnspireerd door de prediker Fethullah Gülen

'Ik heb de coup meegemaakt. Was op vakantie in Turkije. Het was verschrikkelijk. Ik ben in Nederland geboren, heb een westerse mentaliteit. Dan kun je je er geen voorstelling van maken. Al snel kregen we te horen dat Gülen erbij betrokken was. Dat vond ik meteen ongeloofwaardig. Gülen zou Turkije nooit in zo'n chaos storten.

Terug in Nederland merkte ik de gevolgen van die beschuldiging in mijn eigen omgeving. Turkse Nederlanders met wie ik voor de vakantie nog bevriend was, lopen nu in een boog om me heen. Ze bellen me niet meer, nodigen me niet meer uit voor feesten. Ze willen niet gezien worden met een aanhangster van Gülen, met een terrorist, een landverrader. Zo wordt er ineens over je gesproken.

Dat doet heel erg pijn. Heb ik een pistool in mijn hand, vraag ik dan. Nee, zeggen ze, zo bedoelen we het niet. Maar je zit wel bij die terroristische organisatie.

Het is zo zwart-wit. Wie bij de AKP van Erdogan hoort, is honderd procent goed, de anderen zijn honderd procent fout. Turkse Nederlanders stoppen elkaar in hokjes, dat is zo jammer. Wij staan achter ons moeder- of vaderland, hoe ze het ook noemen. Wij zijn trots op onze vlag, zeggen de AKP'ers. Dat ben ik ook. Ik ben Nederlands en Turks. Ik ben trots op Nederland. En trots op Turkije, op de vlag, op de geschiedenis. Maar ik ben ook voor de scheiding van religie en staat.

De AKP is een politieke gemeenschap. Over politiek kun je andere ideeën hebben en evenveel van je land houden. En wat geloof betreft, misschien raak ik morgen wel geïnspireerd door een andere geestelijk leider. Verandert dan mijn loyaliteit aan Turkije?

Erdogan koppelt nationalisme aan het soennisme. Voor andersgelovigen is geen ruimte meer. Een familielid zit vast in Turkije, alleen omdat hij met Gülen wordt geassocieerd. Onder de noodtoestand, die nog altijd van kracht is, kunnen ze je een tot drie maanden vasthouden. Zonder proces. Hopelijk komt er dan een rechtszaak. Op zitting hoor je dat nieuw onderzoek nodig is, zo zit je al gauw maanden vast.

Naar Turkije ga ik niet meer. Het risico is te groot te worden opgepakt en voor maanden in een cel te verdwijnen.

Lees verder onder de foto.

Bij het Turkse consulaat in Rotterdam. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Armeens-Nederlandse filmmaker Ohannes Karakas (35) kwam in 2008 naar Nederland om een nieuw leven te beginnen

'Armeniërs zijn landverraders, vertelden de docenten op de middelbare school in Turkije. Ik zei er niets van. Mijn ouders leerden me dat ik mijn mond moest houden. In Turkije moet je soenniet zijn, en Turks. De rest is slecht, of je nu Koerd, aleviet of Armeniër bent.

In Nederland ben ik veilig. Maar propaganda voor Erdogan is overal. Laatst hoorde ik vanuit het open raam van een auto het lied van de ja-campagne. Nederlanders verstaan dat niet, dus wat willen ze daarmee bereiken? Het is puur om andere Turkse Nederlanders te laten weten dat ze aanhanger van Erdogan zijn. Als Erdogan een agressieve toespraak houdt, doen zijn aanhangers ook agressiever. Als hij mensen opdraagt de straat op te gaan, dan doen ze dat. Ook in Nederland.

Ik maak me zorgen om mijn familie in Istanbul. Sinds de zogenaamde coup worden zomaar mensen opgepakt, je hoeft alleen maar te zeggen dat iemand een aanhanger van Gülen is. Dus ook als je een concurrent in de straat wil dwars zitten.

Ik heb mijn zusje gewaarschuwd: zet niks meer op de sociale media. Iedereen kan zo aangifte tegen je doen.

Alleen bij de kapper kom ik mensen tegen die op Erdogan stemmen. Waar kom je vandaan, is de eerste vraag die de kapper stelt. Soms zeg ik niets, om discussies te vermijden. Als ik toch zeg dat ik Armeens ben, hebben we het binnen tien minuten over de genocide. Veel Turken hebben geen idee wat er in het verleden is gebeurd.

Erdogan zegt dat mensen die nee stemmen landverraders zijn. Als ze me uitschelden voor landverrader, doet dat me niets. Ik ben het gewend.

In Turkije heb ik me nooit thuis gevoeld, ik heb met liefde afstand gedaan van mijn paspoort. Hier voel ik me meer op mijn plek. Toch is het moeilijk afstand nemen van waar je vandaan komt. Ik voel me verantwoordelijk voor Turkije, het is het land waar ik geboren ben.

Ik snap dat veel mensen niets durven te zeggen over het referendum. Armeense vrienden zeggen dat ze zich er liever niet mee bemoeien, zo hebben we dat geleerd in Turkije. Maar dan verandert er nooit iets. In Turkije gaan ook mensen de straat op om nee te zeggen, dan moet ik dat vanuit Nederland ook durven.'

Met wie ligt Erdogan in de clinch?

Alevieten
Hangen een andere vorm van de islam aan: ze drinken alcohol, vrouwen dragen geen hoofddoek en ze gaan niet naar de moskee, maar naar een eigen gebedshuis. Als minderheid in het Ottomaanse rijk werden ze onderdrukt en vonden er massamoorden plaats. Tijdens een beruchte aanslag in 1993 kwamen tientallen Alevieten om het leven.

Armeniërs
Armeniërs zijn christenen en wonen van oudsher in het gebied dat nu deels in Armenië en deels in het oosten van Turkije ligt. Tijdens de Armeense genocide in het begin van de 20ste eeuw vielen naar schatting een miljoen slachtoffers. Nog altijd worden Armeniërs in Turkije gediscrimineerd.

Kemalisten
Zijn fervent aanhangers van de stichter van de Turkse Republiek, Mustafa Kemal Atatürk. Kemalisten streven in Atatürks voetsporen naar een nationalistische, democratische en seculiere staat. Turkije bestaat uit één volk: de Turken.

Koerden
In het moderne Turkije werden de Koerden lange tijd onderdrukt. Nu hebben de Koerden meer rechten, maar het is nog steeds onrustig in het oosten van het land. Daar strijdt de Koerdische afscheidingsbeweging PKK voor een onafhankelijk Koerdistan. In Turkije en Europa staat de organisatie op de lijst van terroristische organisaties.

Gülenisten
Aanhangers van de omstreden islamitische geestelijke Fethullah Gülen, die door Erdogan verantwoordelijk wordt gehouden voor de mislukte coup in Turkije afgelopen zomer. Sindsdien zijn veel gülenisten in Turkije ontslagen en opgepakt. Zelf zeggen ze dat er sprake is van een heksenjacht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.