Angst in Turkije groeit: 'Men is als de dood om te praten'

Er lijkt geen eind te komen aan de arrestaties van mogelijke tegenstanders van de Turkse president Erdogan. In binnen- en buitenland groeit de onrust daarover.

Aanhangers van Erdogan betuigen hem hun steun in de stad Izmir, donderdagBeeld getty

De noodtoestand die president Erdogan heeft afgekondigd na de mislukte couppoging van afgelopen vrijdag, heeft binnen en buiten Turkije een golf van angst losgemaakt. Vrijwel niemand durft media te woord te staan na de 'zuivering' van inmiddels 58.881 ambtenaren, rechters, agenten en militairen.

Turken vrezen niet alleen voor hun baan, maar ook voor bedreigingen door regeringsgezinde landgenoten. 'Mensen zijn als de dood om te praten', zegt Lama Fakih van Amnesty International vanuit Istanbul.

Ook In Nederland willen Turkse academici en prominenten geen commentaar te geven op de zuiveringsoperatie en de noodtoestand, waarmee nu ook het parlement donderdagmiddag met een grote meerderheid (356 voor, 115 tegen) heeft ingestemd.

Eerder op de dag zei de Turkse vicepremier Numan Kurtulmus dat vanwege de noodtoestand het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens in Turkije wordt opgeschort. Dit bevestigt de vrees van mensenrechtenorganisaties als Amnesty International en Human Rights Watch (HRW) dat Turkije de noodtoestand aanwendt om opgepakte ambtenaren, militairen en academici langer zonder aanklacht, proces of rechtsbijstand vast te kunnen houden.

Het Europees mensenrechtenverdrag beschermt burgers onder meer tegen de doodstraf, martelingen en onrechtmatige detentie. 'Niemand kan dat zomaar unilateraal opzeggen', zegt Emma Sinclair-Webb, onderzoekster voor HRW in Instanbul. 'Daarvoor moet je eerst een verzoek indienen bij de Raad van Europa.'

Volgens de Turkse wet mogen burgers niet langer dan vier dagen in detentie verblijven zonder aanklacht. De noodtoestand biedt het regime de mogelijkheid die periode op te rekken. De regering kan nu bijvoorbeeld ook een avondklok instellen, huiszoekingen verrichten of organisaties of bijeenkomsten verbieden. De protestmars die de oppositie zondag op het Taksimplein in Istanbul heeft gepland zal een test zijn voor hoe de regering met de noodtoestand omspringt

Lees ook:


Erdogans 'zuivering' is tegencoup (+)

De schade die de Turkse president aanricht aan leger, democratie en economie destabiliseert de hele regio.

Vier vragen over Nederland en Turkije (+)
De zuiveringen door de regering-Erdogan wekken onrust in Nederland. Bij toeristen, academici, studenten, politici. Wat denkt de AKP over ons?

'Eerlijk proces'

De Turkse regering blijft beklemtonen dat de noodtoestand bedoeld is om de orde én de democratie te herstellen en dat er geen sprake is van een verbod op samenscholing of inperking van de vrijheid van meningsuiting. Opgepakte en geschorste ambtenaren zullen een eerlijk proces krijgen en de mogelijkheid in beroep te gaan tegen de uitspaak. 'Het zal niet zo repressief zijn als in het verleden', zo zei vicepremier Mehmet Simsek donderdag. Ook zei hij dat het niet langer dan zes weken hoeft te duren. Hij vergeleek de manier waarop Turkije de noodtoestand zal inzetten op 'hoe Frankrijk en onze andere bondgenoten dat doen'.

Simsek zei ook dat het land niet zal lijden onder de grootschalige zuiveringsoperatie omdat het genoeg gekwalificeerd mensen heeft.

Maar Turkijekenner Erik-Jan Zürcher, verbonden aan de Universiteit Leiden, betwijfelt dit. 'Ik denk niet dat de rechterlijke macht nu naar behoren kan functioneren.' Zeker eenvijfde van de rechters en openbaar aanklagers is ontslagen of geschorst. 'Al sinds 2013 werden rechters die niet in de smaak vielen bij de AK-partij, bij gevoelige zaken overgeplaatst', zegt Zürcher. 'Maar de massaliteit van deze zuivering is ongekend.'

Zürcher zelf, een criticus van het Erdogan-regime die onlangs uit protest een hoge Turkse onderscheiding inleverde, zegt dat hij het land voorlopig niet durft te bezoeken. 'Ik ben bang dat ik dan word gearresteerd.' Dat vrezen ook veel Turkse-Nederlanders die niet terug durven. Veel Turken zouden zwijgen om familieleden te beschermen tegen represailles.

Zo heeft een tweet van Veysel Taskin, een prominent lid van Trabzonspor, een van de grootste voetbalclubs van Turkije, grote onrust veroorzaakt. Taskin schreef op Twitter dat 'de eigendommen en vrouwen van de disloyale coupplegers beschouwd moeten worden als oorlogsbuit'.

Volgens Redding, een online mediadochter van USA Today die de tweet wereldkundig maakte, is het geweld jegens vrouwen sinds de coup toegenomen. Zo zou een video circuleren waarbij een politieagent tijdens een verhoor met een vermeende couppleger hebben gevraagd of hij een dochter heeft en dan dreigen dat hij haar 'zal nemen'.

Ahmet Insel, uitgever en columnist Cumhurriyet

'Wat nu gebeurt, is ontzettend gevaarlijk', zegt Ahmet Insel (Istanbul, 1955), een belangrijke seculiere stem in het Turkije van vandaag. Hij doceerde economie aan de Sorbonne in Parijs en is medeoprichter van uitgeverij Ilitisim. Bij die uitgeverij redigeert hij onder meer de boeken van Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk.

'Ik ben in de eerste plaats boos op de coupplegers, die de meest criminele daad denkbaar in gang hebben gezet. Als hun plan was geslaagd, dan was Turkije in een burgeroorlog beland. Die burgeroorlog heeft nu maar 10 tot 12 uur geduurd. Maar mijn boosheid richt zich ook op de contrarevolutie die we nu zien een catastrofaal pad, als je het mij vraagt. De regering is bezig de hele staat te zuiveren. Vermoedelijk had de AK-partij al lijsten klaarliggen van mensen die banden hebben gehad met de Gülen-beweging, of op Gülen-scholen hebben gezeten. Kijk naar het onderzoek dat vorig jaar geopend is door de openbaar aanklager in Izmir. Justitie zei toen een onderzoek te starten naar de "terroristische organisatie" van Fethullah Gülen. Onder het mom van dat onderzoek heeft de aanklager waarschijnlijk de lijsten samengesteld.'

'Ook het besluit om een noodtoestand af te kondigen is gevaarlijk. Wij zijn geen Frankrijk, wij hebben geen democratische traditie. Hier kan de noodtoestand onmiddellijk misbruikt worden om een dictatuur uit te rollen. De AK-partij gaat de 60 duizend vrijgekomen plekken in het staatsbestel vullen met loyalisten van de partij. Zo krijgt de partij controle over het gehele staatsapparaat. Dat is het nieuwe gevaar. De kans is misschien klein, maar hiermee lokt de partij een zware reactie uit. Daarmee riskeert ze denk ik alsnog een burgeroorlog.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden