Andere tijden!

Als er een jaar is waarin de kunstwereld veranderde, dan is het wel 2012. Er ging veel personeel en expertise verloren, maar kunst is ook toegankelijker geworden. De hoogte- en dieptepunten op een rij.

Schuivende panelen. Zo heette het 'vernieuwingsrapport' van de Partij van de Arbeid uit 1987. Het was geschreven door een werkgroep onder leiding van PvdA-bons Jan Pronk. Die wilde in de partij een koerswijziging inzetten die meer zou aansluiten bij de toenemende individualisering, technologische ontwikkeling en internationalisering van economie en cultuur. Mooie thema's, maar wat een hilariteit kregen de socialistische landgenoten over zich heen. Die titel alleen al - om te gillen. Als er iets aan het schuiven was, dan de partij zelf, was het commentaar.


De term is sindsdien wel blijven hangen. Wie een beetje googlet, komt hem overal tegen. Op sites van de medische wetenschap, gebiedsontwikkeling en, ja, ook de woningbouw (reclame over zonnepanelen). Maar niet van de beeldende kunst. En toch, geen jaar zo geschikt om de term 'schuivende panelen' van stal te halen als het kunstjaar 2012. Wat er allemaal niet aan het veranderen is!


Belangrijkste onderwerp dit jaar waren natuurlijk de bezuinigingen op cultuur. Met een dreigende kaalslag onder de musea, presentatie-instellingen en academies. Vanwege de miljoenen die niet langer worden verstrekt. Tegelijkertijd tonen veel instellingen een veerkracht die niet eerder zo beproefd werd. Alternatieve tentoonstellingsmodellen, het uitbaten van de verzameling, fusieplannen, een herijking van het beleid. Jammer dat er zoveel personeel en expertise verloren gaat, maar de herverkaveling van het kunstlandschap levert niet per definitie enkel verliezers op. Het maakt mensen ook inventiever.


Voorbeelden uit het afgelopen jaar? De oprichting van Unseen en Amsterdam Drawing. Twee beurzen, de ene voor fotografie, de andere voor tekenkunst. Beide opgezet voor kopers met een kleine beurs. Beide een ongekend succes. En wat te denken van het Rijksmuseum, dat middels nieuwe technieken reproducties van kunstwerken uit zijn collectie op de eigen website aanbiedt, opdat men ze op T-shirts of bijvoorbeeld gordijnstof kan afdrukken. Of denk aan hoe je tegenwoordig, dankzij Google Art, schilderijen en détail kunt bekijken, op een manier die tot nu toe ongekend was. Wat wel iets zegt over hoezeer de democratisering van het beeld zich heeft ontwikkeld.


Ook in actieve zin. Het Afrika Museum in Berg en Dal riep bezoekers op gastconservator te worden en hun favoriete kunstwerk te kiezen. Op de Biënnale van Berlijn kon iedere kunstenaar zich inschrijven om deel te nemen. De Rotterdamse Kunsthal nodigt binnenkort het publiek uit samen met conservatoren een tentoonstelling te maken.


Er is een tendens bij kunstbeurzen en musea zich steeds meer te richten op de 'gewone man', met zijn amateursmaak en financiële beperkingen. Anderzijds wordt het grote geld niet uit het oog verloren. Kunstveilingen mikken op steeds rijkere verzamelaars. Larry Gagosian opende een 'airport gallery' voor collectioneurs met een private jet. Musea zijn naarstig op zoek naar vermogende particulieren.


Kortom, de grenzen van de kunstwereld worden opgerekt. Steeds meer mensen nemen deel aan het speeltje van de elite, dat de kunst zo lang is geweest. Nu niet meer. Kunst voor het volk. Paupers en rijken, amateurs en professionals. Nog nooit is de interesse zo wijdvertakt geweest.


Zeker, in de eerste plaats gaat kunst om wat er wordt gemaakt en getoond. De beelden, video's, schilderijen, performances, films; projecten binnen en buiten het museum. Op dat gebied was het dit jaar business as usual. Het artistieke onderzoek schreed onbekommerd voort. Met veel nieuw werk, onbekende namen die bekend, en bekende namen die nog bekender werden. En natuurlijk waren er het afgelopen jaar weer fijne en prachtige tentoonstellingen te zien. Zoals van Alexander Calder in het Haagse Gemeentemuseum, Gerhard Richter in Berlijn en William Kentridge in het Joods Historisch Museum in Amsterdam (zie de lijstjes). Goed te zien ook: dat de hernieuwde aandacht voor performancekunst een steeds prominentere plaats in het museumbeleid krijgt. Zoals Tino Sehgal afgelopen zomer kon aantonen met zijn artistieke flashmob van zingende, vertellende en dansende acteurs. En dat in de inmiddels eerbiedwaardige Trubine Hall van Tate Modern in Londen.


De ontwikkeling is al langere tijd gaande en past in het vaste voornemen van musea meer aandacht te besteden aan voordrachten, optredens, discussies en speciale rondleidingen. Kunst- en informatieoverdracht lopen in elkaar over en zijn toegankelijker voor een breed, nieuw pubiek, De Tate Modern opende daarvoor zelfs een speciale afdeling: The Tanks. En het Stedelijk Museum in Amsterdam lanceerde een uitgebreid en gevarieerd 'public program', met onder meer films, muziek en boekpresentaties.


Over het Stedelijk gesproken: die heropening was op zich al een hoogtepunt. Eindelijk, na ruim acht jaar, kon het publiek weer genieten van de prachtcollectie die het museum rijk is - hoewel directeur Ann Goldstein in haar opstelling heeft geprobeerd de bonte verscheidenheid van alle kunstwerken zo glad mogelijk weg te strijken. Wat blijft, is de hoop en verwachting dat het museum weer de prominente rol gaat spelen zoals het in het verleden heeft gedaan.


Maar toch, de beweging in de kunstwereld zat 'm dit jaar vooral in de veranderingen die niet direct artistiek zijn gerelateerd. Het gaat niet om hoe kunst wordt geproduceerd, maar hoe het wordt gepresenteerd, door wie, voor wie, waar en met welke middelen gefinancierd.


Geld en bezuinigingen, een groter publieksbereik, de aandacht voor privéverzamelaars, ontwikkelingen in de kunstmarkt, het afstoten van kunst uit de museumcollectie, de verdere erodering van het begrip 'elite', nieuwe zakelijke initiatieven - de verbreding van de kunstwereld heeft in 2012 enkele definitieve stappen gezet. En je kunt ze eigenlijk alleen maar toejuichen.


Te lang heeft de kunstwereld aan elkaar gehangen van bestaande conventies. Iedereen weet dat resultaten uit het verleden geen garantie bieden voor de toekomst. Toch heeft de kunstwereld veel te lang aan die oude resultaten vastgehouden. Dat alles gesubsidieerd moest worden. Alles van waarde weerloos was. Dat kunstenaars vernieuwend moesten zijn, maar iedereen eromheen zijn eenmaal verworven rechten mocht behouden. Oerconservatief.


Kunst afstoten? Dat nooit. Museumpersoneel ter verantwoording roepen? Hoe kom je erbij. Museumzalen naar bedrijven vernoemen? Over mijn lijk. Bezoekers betrekken bij het maken van exposities? Gekkenwerk. Dat de Rijksakademie en De Ateliers zouden moeten fuseren? Zelfmoord.


Maar wat lange tijd onbespreekbaar was, wordt nu ter discussie gesteld. Terecht. Ondanks de neerslachtige stemming, dankzij de bezuinigingen, proef je ook iets van optimisme. Dat de grenzen kunnen worden opgerekt. En het gekke is, hoe je ook over al deze veranderingen mag denken, dát het verandert, is wel weer typerend voor de verwachtingen die je van de kunst mag hebben. Moet hebben. Dat het je op het verkeerde been zet. Het onmogelijke mogelijk maakt. Zich constant vernieuwt.


Schuivende panelen dus - hoe hilarisch de twee woorden nog steeds klinken.


-----------------------------------------


Top 3 Rutger Pontzen

1 Gerhard Richter. Alte Nationalgalerie, Berlijn.


Home coming-tentoonstelling van de Baader-Meinhofschilderijen van de Duitse grootmeester uit de MoMA-collectie. Nu getoond in het museum dat in 1871 werd gebouwd ter viering van de Duitse eenwording. Wat een combinatie van kunstwerken en omgeving!


2 William Kentridge. Joods Historisch Museum, Amsterdam.


Blikvanger Kentridge op de Kasselse Documenta kon in het JHM uitpakken met een oogverblindende voorstelling (over onrecht en geweld) in een minitheater dat hij zelf had gebouwd.


3 El Lissitzky - Kabakov. Van Abbemuseum, Eindhoven.


Inventieve actie van Van Abbe-directeur Charles Esche om het werk van Kabakov aan dat van El Lissitzky te koppelen. En daarmee het utopische begin van het Russisch communisme te verbinden met het desastreuze einde ervan.


Dieptepunt


Mike Kelley. Stedelijk Museum, Amsterdam.


Misschien niet eens de slechtste tentoonstelling, wel de grootste tegenvaller. Jaren op gewacht. Grootste ooit. En dan zo'n braaf overzicht. Waar is de bravoure waarmee Kelley zijn tijd liet kantelen? Niet in de opstelling door directeur Ann Goldstein. Godlof maakt het werk van Kelley veel goed.


-----------------------------------------


Top 3 Marina de Vries

1 Alexander Calder - De grote ontdekking. Gemeentemuseum Den Haag.


Rijk en aanstekelijk overzicht van een ouderwetse knutselkunstenaar die na kennismaking met Mondriaan zijn miniatuurcircusfiguren inruilde voor staaldraadtekeningen in de lucht en wereldberoemd werd. Uitstervend soort, zo'n overzicht, want te kostbaar.


2 De Nederlandse identiteit.


Half suiker, half zand. De Paviljoens, Almere. Naar aanleiding van speciale uitgave van Mister Motley, het leukste kunstblad van Nederland. Caleidoscopisch beeld van de recente geschiedenis, verteld door de kunst in uiteenlopende vormen en verhalen. Bommetje onder de canon, die pretendeert de geschiedenis - en de nationale identiteit - te kunnen vatten in vijftig thema's. Niet dus.


3 De vlinderkamer, in: Damien Hirst. Tate Modern, Londen.


Ondanks de buitensporige hoeveelheid dode exemplaren een hallucinerende ervaring van schoonheid en kwetsbaarheid, van leven en dood. Adembenemend gevoel van harmonie tussen mens en vlinder.


Dieptepunt


How Much Fascism. BAK, Utrecht.


Onbegrijpelijke tentoonstelling van Kroatisch curatorencollectief, waarbij de curatorenretoriek over schijnbaar alom aanwezig fascisme de kunstwerken sterk overvleugelt. De werken staan als los zand in de ruimte.


1 Dexys - One Day I'm Going To Soar


-----------------------------------------


Top 3 Sacha Bronwasser

1 Documenta 13, Kassel.


Oké, curator Carolyn Christov-Bakargiev (CCB) sloeg door in haar hondenliefde met een hondenschool-als-kunst en haar eigen hond als co-ster in elk interview. Maar verder leverde zij een puike versie af van dit vijfjaarlijkse spektakel, waarin een lans werd gebroken voor cultuur als diepmenselijke behoefte. Een hoogtepunt: de ode aan door oorlog vernietigde boeken van Michael Rakowitz. Ooit meegemaakt dat bezoekers in tranen tegen sluitingstijd een museumzaal uitgeveegd moesten worden? Bij het nieuwe werk van William Kentridge gebeurde het.


2 Lizzie Fitch/Ryan Trecartin with Rhett LaRue. Showroom Mama, Rotterdam.


De Rotterdamse instelling toonde ambitie met het binnenhalen van de Amerikaanse komeet-kunstenaar Trecartin. Hypernerveuze video's en beelden.


3 Fatform presents Present Forever. Garage Klieverink, Amsterdam Zuidoost.


De kunst in de leegstaande parkeergarage in de Bijlmer varieerde van groen tot rijp, maar de 'energie' was de juiste. Jong, grillig, pro-actief, in samenwerking met de buurt. Heren en dames politici, het kan en het gebeurt.


Dieptepunt


Ai Weiwei. Museum De Pont, Tilburg.


De grote Chinese kunstenaar/activist Ai WeiWei werd naar Tilburg gehaald, waarvoor hulde. Maar de artistieke ideeën van de voorvechter van mensenrechten (waarvoor ook hulde) zijn al met al nogal dun.


-----------------------------------------


Door de hele laatste Vrijdag Kunstdag van dit jaar, bovenaan de pagina's: wat zijn de beste albums van 2013 volgens V's muziek-recensenten?

Pop Menno Pot

1 Jack White: Blunderbuss


Zo divers als deze was geen andere plaat die Jack White maakte. En er zit geen zwakke song tussen.


2 Alt-J: An Awesome Wave


Van alle Britse popplaten die in 2012 verschenen, is dit de avontuurlijkste, zo vond ook de jury van de Britse Mercury Prize. Studentikoos in de positieve zin des woords.


3 Leonard Cohen: Old Ideas


Op het podium beleefde Leonard Cohen al in 2008 zijn grootse wederopstanding; nu is die ook op plaat een feit. Old Ideas is donker, warm en melancholiek , maar o zo humorvol.


4 Wild Nothing: Nocturne


Onnadrukkelijk, romantisch juweel van Jack Tatum: licht galmende indiepop, onderkoelde elektronica, veel eighties-referenties en melodieën die bijna stiekem bedwelmen.


5 Moss: Ornaments


De Nederlandse Fleet Foxes? Op Ornaments doe je Moss met dat predikaat te kort. Elektronische arrangementen doen hun intrede. Gebleven is het melodieuze vernuft. Wat een kleurenrijkdom.


6 Frank Ocean: Channel Orange


De hele 'zwarte' pophistorie in de blender op een spectaculair en werkelijk vernieuwend album: rockgitaren, oude soul, dancebeats, hiphop, alles. En wat kan die man zingen.


7Django Django: Django Django


Af en toe komt er een Engelse band voorbij die alles net even anders doet: Super Furry Animals, The Beta Band - en nu Django Django. Licht psychedelische britpop, die alle kanten op meandert.


8 Anne Soldaat: Anne Soldaat


Anne Soldaat keerde terug naar Californië om, net als in 2009, een album op te nemen met Jason Falkner. Het resultaat is even prachtig en stilistisch nog diverser dan toen.


9 Animal Collective: Centipede Hz.


Animal Collective keert terug naar oude warden: ratelende ritmiek, noise, georganiseerde chaos, weerbarstigheid. Niet zo toegankelijk als Merriweather Post Pavillion (2009), maar minstens zo opwindend.


10 Jake Bugg: Jake Bugg


De nieuwe, Engelse Bob Dylan? Ach, wat betekent dat? De 18-jarige Jake Bugg heeft die fijne, nasale sneer en een handvol ontwapenende prachtliedjes met wortels in de sixties. Heerlijk.


-----------------------------------------


Pop Gijsbert Kamer

1 Dexys - One Day I'm going To Soar


Na zevenentwintig jaar maakte Kevin Rowland het perfecte vervolg op Dexys Midnight Runners' Don't Stand Me Down. Een prachtige muzikale reis naar het binnenste van zijn soul.


2 Frank Ocean - Channel Orange


De mooiste soulplaat van het jaar. Samen met Kendrick Lamar is Frank Ocean de belangrijkste nieuwkomer in de hedendaagse zwarte muziek.


3 Bob Dylan - Tempest


Een van de betere Dylanplaten van de laatste decennia. Geen moment versleten of routineus, en dat na bijna vijftig jaar platen maken.


4 Anne Soldaat - Anne Soldaat


Beste rockgitarist van Nederland onderstreept ook een van de betere liedjesschrijvers te zijn.


5 Ty Segall - Twins


Drie platen bracht het Californische wonderkind dit jaar uit. Twins is zijn toegankelijkste. Elementaire punkrock waaraan we veel plezier gaan beleven.


6 Adrian Younge - Something About April


Uiterst knappe soundtrack bij een niet bestaande Blaxploitationfilm.


7 Chromatics - Kill For Love


Prachtige spannende muziek op het breukvlak tussen dance en indiepop.


8 Django Django - Django Django


De dansbaarste nieuwe Britse popmuziek kwam dit jaar van deze band.


9 Bill Fay - Life Is People


Veertig jaar na zijn debuut maakte de Britse singer-songwriter Bill Fay, een ontroerend mooie, breekbare liedjesplaat.


10 X-TG - Desertshore/The Final Report.


Chris Carter en Cosey Fanni Tutti brengen een ode aan Throbbing Gristles medeoprichter Christopherson. Donker, maar van een intense schoonheid.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden