Andere Tijden kijk je zo

Nederlands populairste geschiedenisprogramma bestaat 12¿ jaar. 14 kijkplezierverhogende feiten over Andere Tijden.

1 Uit 100 uur beeld wordt één programma gemonteerd.

En dan is er al een voorselectie gemaakt door beeldresearchers Lizzy van Winsen en Gerard Nijssen. Vooral Nijssen heeft bionische ogen: niemand kan beelden zo snel afdraaien en tegelijk beoordelen als hij. Frrrrrrrrrrrrrrrrt - 'Stop, dit is mooi!' Een ander zit erbij, kijkt ernaar en heeft geen idee wat zich op het scherm heeft afgespeeld.


2 Zonder presentator lukt het niet.

De beeldresearchers gaan associatief te werk; presentator Hans Goedkoop zet het verhaal in perspectief, geeft duiding en 'hecht bepaalde stukken af'. Goedkoop, zelf historicus, is geen simpele presentator die door anderen geschreven tekstjes van de autocue leest. Hij heeft een stevige stem in de samenstelling van het programma. Hij werkt overigens niet bij Beeld & Geluid, de plek waar hij zijn standupjes doet. Toch wordt er vaak post voor hem bezorgd. Andere veelgemaakte vergissing: 'Ik werk bij Andere Tijden.' 'O, wat leuk. Daar kijk ik elke avond naar.' 'Eh, waarschijnlijk bedoel je Goede Tijden.'


3 Andere Tijden hoort zo veel mogelijk ooggetuigen.

Ze lopen niet gelijk naar de professor of de goed geïnformeerde historicus. Wel worden de deskundigen geraadpleegd om te kijken of het klopt wat mensen vertellen.


Zo'n 18 koppen telt de redactie. Aan elk onderwerp werken twee man gemiddeld zes weken: de regisseur graaft zich in het archief van Beeld & Geluid in (geen beeldmateriaal betekent geen uitzending), de researcher doet vooronderzoek, voert telefonische voorgesprekken en gaat op huisbezoek, zeker als de leeftijd van de te interviewen persoon hoog is.


4Gerard Nijssen moet uitkijken met oversteken.

Ja, Nijssen (1956) - historicus, beeldresearcher voor binnen- en buitenlandse producties, veelvuldig winnaar van nationale en internationale prijzen - is een fenomeen. Hij wordt ingeschakeld als de archieven van Beeld & Geluid geen soelaas bieden. Of als er bijzondere beelden nodig zijn.


Nijssen is de parelduiker van Andere Tijden. Hij heeft een netwerk en een archief waar je u tegen zegt. Hij werkt samen met onder andere Rémonde Panis, beeldresearcher voor de VRT. Net heeft hij uit een nalatenschap weer zestig films gekregen. Als het kon, zou eindredacteur Yfke Nijland hem 'graag eens een usb-stick in zijn hoofd steken', want Gerard is niet van het opschrijven. 'Alles zit in m'n kop.' Een samensteller maakt een item over de bijenteelt (we noemen maar wat) en Gerard zegt out of the blue: 'Rond de 15 minuten op die en die film staat een leuk stukje.' Opvallend: hij is slecht in foto's. 'Dat zie ik gewoon niet.'


5 Ook aan ijver ontbreekt het Nijssen niet.

Een voorbeeld. Voor de uitzending over de Elfstedentocht reed hij zijn eigen elfstedentocht: langs historische verenigingen en langs de deuren met de vraag of iemand kan filmen in het dorp. 'Of was die er ooit misschien?' Tien tegen één dat die de aankomst daar heeft gefilmd. De deal: Andere Tijden zet alles netjes op dvd en het programma mag de beelden gebruiken. Voor de special over dorpen kwam de elfstedenresearch trouwens opnieuw van pas. Veel kennis doet hij terloops op tijdens zijn werk voor andere producenten. Dat is het voordeel van een freelance beeldresearcher.


6 De tijd is Andere Tijdens grootste vijand.

Dood, dood, niet meer aanspreekbaar, dood: somber stemmende monologen klinken op achter de redactiecomputers. Vooral politieke verhalen zijn lastig te reconstrueren. Politici leefden misschien niet gezond; bij menig kabinet heeft een kaalslag plaatsgehad. Succesje: voor een item over de verkiezingsstrijd in de jaren 30 werden vier mensen van bijna 100 gevonden die nog bij de bijeenkomst van Colijn en Mussert waren geweest.


7 Als interviewer moet je altijd denken: is dat zo?

Het geheugen is onbetrouwbaar. Het mooiste, zegt Yfke Nijland, is het als er ook oude bronnen te raadplegen zijn. 'Zodat je kunt zeggen: u zegt nu ja en u zei toen nee. Of als het geheugen kan worden aangevuld via een zijlijntje. Je moet je altijd afvragen: wat kan hij op dat moment geweten hebben?' Ze zijn altijd op zoek naar wat ze noemt 'een authentiek geheugen'. Nijland: 'Dat je denkt: dit is de eerste keer dat hij het vertelt. Zonder dat het verhaal zich in de loop der tijden heeft gevormd.'


8 'Je zou nu oude mensen kunnen interviewen om het materiaal later te gebruiken.'

Een voor de hand liggende gedachte, maar zo werkt het niet. Als je willekeurig een 100-jarige interviewt, kun je er niks mee, volgens Nijland. 'Omdat je niet weet wat later de invalshoek van het programma zal zijn.'


9 Geschiedenis is verhalen vertellen.

Een geïnterviewde moet goed uit zijn woorden komen. Iets van emotie is prettig. Een researcher is blij als hij Nederlandse nabestaanden vindt van de ramp met de Titanic: een kleinzoon die over zijn opa vertelt. Zo maak je geschiedenis levend. Researchers speuren soms eindeloos naar mensen met het sterkste verhaal.


En Andere Tijden zoomt in. De watersnoodramp is te groot als onderwerp. De hulpverlening tijdens de ramp is klein genoeg. Microgeschiedenis die een beeld van de grote geschiedenis geeft, is het streven.


10 De tijd is Andere Tijdens grootste vriend.

Naar mate een vervelende gebeurtenis verder achter hen ligt, zijn betrokkenen bereid meer te vertellen. De scherpe randjes zijn eraf, ze kunnen vrijuit spreken. Ze willen vaak ook spreken, zodat hun getuigenis voor de geschiedenis is vastgelegd.


11Als je niet aardig bent, kun je dit werk niet doen.

Ze zullen het zelf niet zeggen, maar het is zo. Zonder empathie en respect gaat het niet. Soms brengt een redacteur dagen met iemand achter de projector door. Uiteindelijk kunnen er 10 seconden film worden gebruikt. Ook wordt veel overhoop gehaald. Trauma's, ruzies, de oorlog. Een band opbouwen, empathisch zijn, het belang van de geïnterviewde duidelijk maken, moet je allemaal kunnen.


12 Anonimiseren kan niet.

Een spreker die onherkenbaar is gemaakt, oogt gauw onbetrouwbaar - dat gebeurt dus zelden. Een ander kenmerk van het programma: het ontbreken van twistgesprekken. Iedere betrokkene krijgt afzonderlijk ruimte om zijn verhaal te vertellen. Nijland: 'Daardoor krijg je de nodige tegenstellingen vanzelf.'


13 Oude filmbeelden zijn beter dan nieuwe.

Naarmate de tijd verstreek, werden de grondstoffen voor de film goedkoper en de films slechter. Van Kodak 35 milimeterfilms uit de jaren 20 kan Nijssen lyrisch worden: 'Alsof ze gister zijn gemaakt.' De films van concurrent Agfa uit die tijd komen er minder goed vanaf. 'Die zijn nu allemaal rood.' Er dient zich een ander probleem aan. Nijland: 'Er is zo veel beeld van nu dat je belangrijk materiaal misschien niet meer kunt vinden.'


14 We houden van bewegend beeld.

Soms blijkt tijdens de onderzoeken dat er al een boek met precies hetzelfde verhaal is verschenen. Een boek dat niemand kent.


FAVORIETEN VAN BEELDRESEARCHER GERARD NIJSSEN

Lutjepotjes

'Die hebben de special Arm en Rijk niet gehaald, helaas.' Een jaar of tien geleden had hij de beelden al ontdekt van een soort konijnenhokken waar ze in Groningen de kinderen in legden zodat ze van lucht en licht konden genieten. 'In de dorpstraat, in de tuinen, een hele rij.'


Recycling

Voor een internationale producent doet Nijssen onderzoek naar WO1, een onderwerp waarvoor in Nederland weinig belangstelling is. Fragment waarin het slagveld wordt opgeruimd en de lege hulzen in een treinwagon worden gegooid, vermoedelijk om die thuis om te kunnen smelten voor hergebruik.


Maquette

Ook WO1. Soldaten krijgen instructie hoe de slag moet gaan verlopen. Tien bij tien meter meet de maquette, die is uitgelegd op een van een uitkijktoren voorzien veld. Zo kunnen de manschappen van bovenaf de komende slag bekijken.


Paping

Toen Nijssen in een oude catalogus een met 'kl.' gekwalificeerde film tegenkwam, rekende hij nergens op. Er staat wel vaker per ongeluk 'kleur' in plaats van zwartwit. Toch is hij hard naar de filmer en film op zoek gegaan. En verdomd: ergens in het hoge noorden is in 1963 een baancommissaris met een cameraatje achter de passerende Reinier Paping aan geschaatst. Unieke kleurenbeelden die deel uitmaakten van de in 2010 uitgezonden Elfstedentochtspecial.


Hema

Voor de film Het Geheim van de Hema, die tijdens het IDFA in première gaat, ploegde Nijssen op het hoofdkantoor van het warenhuis verhuisdozen vol archief (foto's, dia's, digbanden en films) door. En jawel, in de laatste doos vond hij een blikje met een amateurfilm over de openingen van Hema's in Rotterdam en Leeuwarden (1954): wederopbouw pur sang. Beelden die zeker ook in een aflevering van Andere Tijden zullen opduiken.


EXTRA: MIES ZIEN WE ZELDEN

'Mies Bouwman eist namelijk portretrecht van de beelden die met publiek geld zijn gemaakt. Dat kan Andere Tijden zich niet te vaak veroorloven', aldus eindredacteur Yfke Nijland. Wie Mies wil laten zien, moet langs haar advocaat. Mies zelf vindt het logisch: 'Ik heb die programma's gemaakt als freelancer en ik heb geen zin om me lukraak te laten gebruiken.' Mies 'hoeft niet zo nodig op dat scherm'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden