Ander hart, ander mens?

Claire Sylvia beweert dat ze na een harttransplantatie zich mannelijk is gaan gedragen: ze kreeg het hart van een 18-jarige motorrijder....

door Peter Giesen

'IK SNAK naar een biertje', zei Claire Sylvia, enkele dagen nadat ze een hart-longtransplantatie had ondergaan. Ze schrok van haar eigen woorden. Voor de operatie had ze nooit bier gedronken.

Een paar maanden later, toen ze voor de eerste keer weer in haar auto stapte, reed de auto 'vrijwel op eigen houtje' naar de dichtstbijzijnde Kentucky Fried Chicken. Ze had een bijna onbedwingbare behoefte aan kipnuggets, terwijl ze voorheen haar neus ophaalde voor zulk ordinair voedsel.

Langzaam maar zeker, zegt Sylvia (58), drong de bizarre gedachte tot haar door. Met de transplantatie had ze eigenschappen overgenomen van haar donor: Tim L., een 18-jarige motorrijder. 'Toen ik naar die Kentucky Fried Chicken reed, stond ik daar eigenlijk niet zo bij stil. Maar later hoorde ik van zijn familie dat kipnuggets Tims favoriete eten was. Toen hij stierf, had hij net een doosje nuggets gekocht. Zijn broer heeft het nog uit zijn motorjack gehaald', zegt Sylvia.

Een broze vrouw, voormalig danseres. Opgegroeid in een joods-russisch gezin in de Bronx, waar 's morgens aan tafel de dromen van de vorige nacht werden uitgelegd. Op een tafeltje in haar hotelkamer staan, naast de restanten van haar ontbijt, zeker tien potjes met pillen en drankjes, een blijvende herinnering aan haar transplantatie.

Claire Sylvia was dit weekeinde in Amsterdam, als eregast van de manifestatie Het Heilig Hart in politiek-cultureel centrum De Balie. Met deze bijeenkomst wilde initiatiefneemster en kunstcritica Anna Tilroe, de eenzijdigheid van de moderne geneeskunst aan de orde stellen. Lichaam en geest vormen één geheel, vindt Tilroe, maar artsen zien het lichaam nog steeds als een machine, waarvan de onderdelen naar believen vervangen kunnen worden.

Het verhaal van Sylvia zaait op zijn minst enige twijfel over de dogma's van de techno-geneeskunde, meent Tilroe, temeer daar ook andere transplantatie-patiënten zulke ervaringen melden. Een wedergeboren christen ontwaakte vloekend en scheldend uit zijn narcose. Een andere man bleek plots een voortreffelijk schaakspeler, nadat hij het hart van een wiskundestudent had overgenomen. En een rustige veertiger ontpopte zich tot een uitbundige, praatzieke en nogal vermoeiende figuur die altijd een honkbalpet droeg.

Bij navraag bleek zijn donor een zwarte tiener uit New York. Volgens een Israëlisch onderzoek meldt 37 procent van de ondervraagde patiënten opvallende veranderingen in smaak en gedrag. De wetenschappelijke waarde hiervan is beperkt. Het gaat slechts om één onderzoek, waarbij niet duidelijk is of suggestieve vraagstelling een rol heeft gespeeld.

De mystiek rond het hart heeft een lange geschiedenis, zegt hoogleraar cardiologie dr A. Dunning. In de zeventiende eeuw beweerde een Franse heilige dat ze haar zondig hart had geruild voor een rein hart van Christus. Rond het Heilig Hart ontstond een ware volksdevotie, die culmineerde in de bouw van Sacré Coeur in Parijs.

Aan het einde van deze eeuw ziet Dunning een nieuwe vorm van volksdevotie ontstaan, maar dan rond paranormale verschijnselen als ufo's of de erfenis van eigenschappen via een donorhart, zoals Claire Sylvia die beschrijft. 'Van de 343 Nederlandse harttransplantatie-patiënten heeft er niet één zulke ervaringen gerapporteerd. Kennelijk is het een transatlantisch verschijnsel, dat helemaal past in het Amerikaanse geestesleven,' zegt Dunning. 'Hoe onwaarschijnlijker het verhaal, hoe indrukwekkender de deskundigen die het ondersteunen. Een hoogleraar psychologie aan Harvard University heeft een boek geschreven over twintig mensen die door aliens ontvoerd zijn. Hij acht hun verhaal uitermate plausibel.'

De symboliek van het hart, de metafoor voor liefde, moed en sentiment, ontbeert iedere wetenschappelijke basis. 'Het hart is een pomp. Die kan slijten. Je kunt het vervangen en je kunt ook onderdelen vervangen. In leerboeken wordt over hartaandoeningen ook gesproken als ''pompfalen'',' zegt hij.

Niettemin komen wetenschappers steeds meer tot het inzicht dat het oude mechanisme, het beeld van een lichaam dat wordt bestuurd door de hersenen niet meer houdbaar is. Het brein stuurt niet alleen signalen naar het hart, maar het hart stuurt ook signalen terug, zegt bioloog prof. dr R. Buijs, adjunct-directeur van het Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek. Mensen die hartslagverlagende bèta-blokkers hebben gekregen, reageren veel lauwer op onaangename video's dan ze normaal zouden doen. Ook is er een experiment uitgevoerd, waarbij proefpersonen portretten te zien kregen, terwijl hun eigen hartslag versterkt werd. Sommige proefpersonen hoorden echter, zonder dat ze het wisten, de versnelde hartslag van iemand anders. Prompt bleken zij de personen op de foto's veel aantrekkelijker te vinden.

KORTOM, het hart stuurt essentiële informatie naar de hersenen. Buijs: 'Kan iemand zich wel angstig voelen, of verliefd, zonder zijn hart of zijn maag?'

Het hart is geen 'dummy', stelt Anna Tilroe dan ook in De Groene Amsterdammer. Toch tonen dergelijke bevindingen hoogstens aan dat de wisselwerking tussen lichaam en geest veel ingewikkelder is dan lange tijd werd aangenomen. Daarmee is nog niet gezegd dat het uitmaakt wélk hart je hebt. Laat staan dat het donorhart zulke specifieke informatie als een voorkeur voor bier en kipnuggets kan 'onthouden'. Buijs: 'Het lijkt me niet waarschijnlijk, hoewel in de hersenen het gebied voor het hart en de tong naast elkaar liggen.'

Het is logisch dat transplantatie-patiënten zich vaak 'anders' voelen, zeggen wetenschappers, omdat zij enorme fysieke en emotionele veranderingen moeten doorstaan. Bij de operatie wordt de wisselwerking tussen hart en hersenen verstoord, doordat de zenuwen worden afgesneden. Het nieuwe hart reageert minder op prikkels en kan daarom 'vreemd' aanvoelen.

In emotioneel opzicht is een transplantatie uiteraard zeer ingrijpend. Volgens cardioloog Dunning lopen veel relaties stuk. De patiënt is jarenlang ziek en afhankelijk geweest. Als hij zijn leven herneemt, wordt de rolverdeling in huis op haar kop gezet, met alle gevolgen vandien.

Deze fysieke en emotionele veranderingen vormen een rijke voedingsbodem voor fantasieën, denkt hoogleraar gezondheidspsychologie dr L. Godaert, vooral ook omdat het 'psychotrauma' van de transplantatie tot een sterke behoefte aan zingeving kan leiden.

Bij New Age-adept Claire Sylvia is die behoefte om van haar ervaringen een samenhangend en zinvol verhaal te smeden in elk geval duidelijk aanwezig. In haar universum is geen plaats voor zoiets als toeval. Een mysterieuze kracht stuurt haar voortdurend in de juiste richting, al dan niet met behulp van personen die korte tijd in haar leven komen om haar van cruciale adviezen te voorzien.

'Ik geloof dat Tim in mij heeft voortgeleefd omdat hij zijn werk op aarde niet heeft kunnen afmaken. Vooral met zijn vader waren dingen niet uitgesproken', zegt ze. Sylvia gelooft zelfs dat ze Tims vader heeft kunnen 'helen' door in Griekenland een 'extremely healing' workshop te doen met een andere vader die zijn zoon had verloren. Op vooralsnog ondoorgrondelijke wijze belandde de positieve energie die hierbij vrijkwam in Milford, Maine.

Sylvia zegt open te staan voor psychologische verklaringen van haar verhaal. 'Het kan best zijn dat ik sommige fantaseer. Kort na de transplantatie hoorde ik dat ik het hart van een 18-jarige motorrijder kreeg. Dat zou kunnen verklaren waarom ik daarna ''mannelijk'' ging lopen of aan snelheidssporten ging doen. Maar het verklaart niet de hele specifieke dingen die ik heb meegemaakt, zoals het bier en de kipnuggets. Ook keek ik na mijn transplantatie voortdurend naar kleine, blonde vrouwen. Later hoorde ik dat Tim verliefd was op zo'n meisje. Na een jaar of vier heeft Tim me ook verlaten. Hij was klaar met zijn werk.'

ONDANKS al zijn wetenschappelijke reserve zou het interessant zijn verhalen als die van Sylvia verder te onderzoeken, vond bioloog Buijs.

Cardioloog Dunning bleef uiterst sceptisch. 'Dat er wel eens vreemde dingen gebeuren is me ook wel duidelijk. Maar dat wil nog niet zeggen dat de verklaringen ook houdbaar zijn. Het zou in elk geval van wereldschokkende betekenis zijn als het verhaal van Sylvia wetenschappelijk bevestigd zou worden. Ik zou me meteen ook ernstige zorgen maken, want we hebben zeventig jaar varkensinsuline gebruikt voor diabetes-patiënten. Bij een ernstige ziekte hebben mensen vaak allerlei voorstellingen. Dat geldt bijvoorbeeld voor bijna dood-ervaringen. Maar hebben die mensen werkelijk over de rand van de dood gekeken, of is het slechts verbeelding, opgeroepen door een lage bloeddruk en een verlaagd bewustzijn?'

Sylvia zelf is tevreden over het feit dat haar verhaal wetenschappelijk debat uitlokt. Een tijdje geleden werd ze op de Amerikaanse televisie nog weggehoond bij de talkshow van Phil Donahue, waarin een vrouw uit het publiek haar toevoegde dat ze beter voor een hersentransplantatie had kunnen kiezen.

Inmiddels heeft Sylvia een nieuwe operatie achter de rug. Ze kreeg een nier van haar vriend Jerry. En, guess what? 'Ik bak nu twee cakes per week, iets wat ik daarvoor nooit deed. Ik maak zijn lunches klaar, Ierse lunches met corned beef en kool. Ik doe alles wat zijn moeder ooit voor hem deed. Het is alsof haar genen via zijn nier aan mij zijn doorgegeven. We maken er vaak grappen over. Ik weet nu hoe je een vrouw kunt veranderen, zegt Jerry, je moet haar gewoon een orgaan geven.'

Zou Sylvia, na al haar ervaringen, een varkenshart accepteren? 'Ik ben in elk geval blij dat ik een ménselijke ervaring heb doorgemaakt. Maar als je stervende bent, accepteer je het gewoon. Als je verdrinkt en iemand reikt je de hand, kijk je ook niet van wie die hand is.'

Hart en ziel van Claire Sylvia is uitgegeven bij Luitingh/Sijthoff.