ANC-leider Cyril Ramaphosa beëdigd als president van Zuid-Afrika: hoe verder na de 'Zexit'?

ANC-leider Cyril Ramaphosa is donderdag beëdigd als president van Zuid-Afrika. Hem wacht een grote schoonmaak na het vertrek van Jacob Zuma. Waar te beginnen?

Mark Schenkel
Cyril Ramaphosa, de nieuwe president van Zuid-Afrika. Beeld Reuters
Cyril Ramaphosa, de nieuwe president van Zuid-Afrika.Beeld Reuters

Wat heeft Cyril Ramaphosa de Zuid-Afrikanen te bieden?

De 65-jarige ANC-leider Ramaphosa staat bekend als briljant onderhandelaar. Hij was vakbondsleider van zwarte mijnwerkers tijdens de apartheid, en daarna toponderhandelaar van het ANC tijdens de overgang naar de democratie. Hij was erbij toen de Nationale Partij van het oude apartheidsregime akkoord ging met vrije verkiezingen en kreeg daarmee 'de kalkoenen zo ver dat ze voor Kerstmis stemden', schrijft journalist Ray Hartley in Ramaphosa: the man who would be king. Ramaphosa zat in de jaren zeventig anderhalf jaar in de cel wegens activisme, maar sommige ANC'ers keken op hem neer, omdat hij niet behoorde tot de invloedrijke groep van politieke ballingen. In 1994 kostte dit hem naar verluidt het vicepresidentschap, ook al had hij de voorkeur van Nelson Mandela. Ramaphosa ging toen in zaken en vergaarde een vermogen. In 2014 werd hij alsnog vicepresident, toen onder Zuma.

Hoe is gereageerd op Ramaphosa's beëdiging?

'De nachtmerrie is eindelijk voorbij', kopte donderdag de Zuid-Afrikaanse Huffington Post over het vertrek van Zuma. Het ANC blijft intussen wel al bijna een kwart eeuw aan de macht. 'We hebben geen Zuma-probleem, we hebben een ANC-probleem', zei gisteren Mmusi Maimane van oppositiepartij DA. Hij bedoelt dat Ramaphosa niet staat voor fundamentele verandering. Onder sommige zwarte kiezers bestaat scepsis over Ramaphosa's banden met wat zij zien als het 'witte' bedrijfsleven. Maar heel veel Zuid-Afrikanen vestigen wel degelijk hun hoop op hem voor de strijd tegen corruptie en groei van economie en werkgelegenheid. Ramaphosa's ervaring in het zakenleven komt juist goed van pas, menen zij. Met hem aan het roer 'zou het hele verhaal van Zuid-Afrika's economie ten goede veranderen binnen drie maanden', zei Pravin Gordhan, de gerespecteerde ex-minister van Financiën die eruit was gewerkt onder Zuma.

Cyril Ramaphosa Beeld epa
Cyril RamaphosaBeeld epa

Wat zijn Ramaphosa's prioriteiten?

Hij heeft zelf gezegd: de economie. Zuid-Afrika verkeerde onder Zuma een tijdlang in recessie. De werkloosheid bereikte recordhoogten. Kredietbeoordelaars waardeerden Zuid-Afrika bijna volledig af naar junk-status. De rand - de Zuid-Afrikaanse munt - steeg na het nieuws over Ramaphosa's presidentschap in elk geval vast naar het hoogste punt in drie jaar. Vandaag ontvouwt Ramaphosa in de gebruikelijke presidentiële 'troonrede' zijn beleidsplannen, een gelegenheid om een 'nieuw' Zuid-Afrika te presenteren en vertrouwen te wekken bij investeerders. Zuid-Afrikaanse media schrijven over hun eigen verlanglijstjes, met daarop bijvoorbeeld: korte metten maken met corruptie in het overheidsapparaat. Het ongedaan maken van een omstreden deal met Rusland over nucleaire energie. Het ontslaan van Zuma-getrouwe ministers en ambtenaren.

Hoe komt het ANC tevoorschijn na Zuma's aftocht?

De interne strijd tussen het kamp-Zuma en het kamp-Ramaphosa lijkt te zijn gewonnen door de laatste. Als partijleider en president tegelijkertijd kan Ramaphosa nu zijn stempel drukken op het ANC én de regering. Zoals Zuma eerder deed: hij werd in 2009 president nadat hij in 2007 partijleider was geworden. Maar Ramaphosa heeft tot binnen de top van zijn eigen partijbestuur te maken met Zuma-supporters. Wellicht kiest menig ANC-bestuurder nu pragmatisch de kant van de nieuwe leider, omdat de anti-apartheidsbeweging van weleer hard moet werken om teleurgestelde kiezers te overtuigen. De partij loopt anders kans in 2019 haar absolute meerderheid te verliezen.

Een dilemma voor Ramaphosa, stelt Dirk de Vos van nieuwssite Daily Maverick, is dat hij zich populair maakte met de belofte om schoon schip te maken na Zuma, maar dat patronagepolitiek tegelijkertijd de lijm is die het ANC bijeenhoudt. Na bijna een kwarteeuw van onafgebroken bestuur zijn in Zuid-Afrika de staat en de partij - het ANC - sterk vervlochten. 'We hadden nooit echt een Zuma-probleem. In plaats daarvan hebben we een ANC-probleem.' Ramaphosa moet er verder rekening mee houden dat de oppositie hem blijft aanvallen op zijn rol als bestuurslid van mijnbouwbedrijf Lonmin toen in 2012 meer dan dertig stakende mijnwerkers werden doodgeschoten door de politie.

Cyril Ramaphosa Beeld afp
Cyril RamaphosaBeeld afp

Staat Zuma vervolging voor corruptie te wachten?

Er hangen Zuma mogelijk honderden aanklachten boven het hoofd. Uit de tijd van een omstreden wapendeal van meer dan vijftien jaar geleden stammen 783verdenkingen van fraude, corruptie en geldwitwasserij. De door Zuma benoemde openbaar aanklager liet de zaak vallen, maar rechters maakten dit besluit vorig jaar ongedaan.

Daarnaast komt er onderzoek naar 'state capture', het manipuleren van staatsinstanties voor eigen gewin. Zuma speelt hierin een centrale rol, samen met de van origine Indiase zakenbroers Gupta. Woensdag vielen de 'Haviken', een speciale politie-eenheid, binnen bij de Gupta's in Johannesburg. De politie zou nog zoeken naar een zakenpartner van de Gupta's: Duduzane Zuma, een zoon van Jacob. Zuid-Afrikanen zijn buitengewoon benieuwd of Zuma zich nu voor de rechter moet verantwoorden. Bij zijn terugtreden als president kreeg hij, voor zover bekend, geen vrijwaring van vervolging.

Jacob Zuma treedt af als president Zuid-Afrika en laat een verzwakt ANC en een haperende economie achter
De Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma is woensdag onder zware druk van zijn ANC-partij afgetreden. In een late televisietoespraak gaf hij zijn ambt na negen jaar op, in de wetenschap dat hij anders donderdag was weggestemd met een motie van wantrouwen in het Zuid-Afrikaanse parlement.

Positie van Zuma onhoudbaar na uitstel van jaarlijkse 'troonrede'

De positie van president Jacob Zuma van Zuid-Afrika lijkt onhoudbaar door het besluit van het parlement, gisteren, om zijn jaarlijkse 'troonrede' tot nader order uit te stellen. Die toespraak had woensdag moeten plaatsvinden en het uitstel maakt deel uit van een gestage val van Zuma. Lees hier het hele artikel. (+)

Staatsomroep Zuid-Afrika: president Zuma moet van ANC binnen 48 uur aftreden
Zuid-Afrika's regerende partij, het ANC, heeft president Jacob Zuma gezegd dat hij moet aftreden op korte termijn, mogelijk binnen 48 uur. Dat meldden lokale media gisteravond laat. Geeft Zuma geen gehoor aan de eis van zijn eigen partij, dan roept het partijbestuur hem formeel terug als president of gaat de partij zelfs over tot een parlementaire motie van wantrouwen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden