Anatomie van een coup d'état

Politieke partijen hebben niet begrepen wat er aan schort in de samenleving. Waarom zou een handvol losgekoppelde bestuurders die onderling uitmaken wat het landsbelang is, dat wel doen?

Let op, dinsdagavond doet u nietsvermoedend de televisie aan voor het acht-uurjournaal. Maar u krijgt de Nederlandse vlag en het Wilhelmus, en dan een heer van onbesproken gedrag die ‘landgenoten’ zegt. Het kan ook woensdag worden, dat hangt van de ontwikkelingen op het Binnenhof af. Niet maandag want dan is Geert Wilders jarig en dit is nu juist niet zíjn staatsgreep.

Zakenkabinet
Nee, zo zal het dus niet gaan. Het is hier geen Afrika en er komt geen Comité pour le salut public aan te pas met zonnebrillen en strak opgerolde hemdsmouwen. Een staatsgreep heet hier zakenkabinet. Het blijft Nederland en staatsrechtelijk zal een en ander keurig worden afgehecht. Met een meerderheid van de Tweede Kamer die de benoeming fiatteert van die heer van onbesproken gedrag. Hij zoekt vervolgens een kabinet bij elkaar, van nog meer heren van naam en faam, om een paar jaar orde op zaken te stellen.

Het is nog niet zover, maar het is een raar idee: er wordt serieus over zo’n zakenkabinet gesproken en nagedacht, achter de schermen, in de Hoge Colleges van Staat en de adviesorganen. H.M. werd al eerder in deze richting geadviseerd. Steeds komen dezelfde namen voorbij. Alexander Rinnooy Kan van de SER, Herman Wijffels, Pieter Winsemius van de WRR, Kees Schuyt van de Raad van State. En voor het vrouwelijke element Neelie Kroes. Mannen van verschillend pluimage, oud-minister Cees Veerman vroeg erom voor de radio, ‘wel een politieke kleur, niet politiek gekleurd’.

Dichtgesnoerd
Wat er aan schort is niet de diagnose dat het mis is met de machtsvorming. Tjeenk Willink schreef erover in zijn eindverslag. Hij suggereerde een zakenkabinet om twee redenen. We moeten af van de dichtgesnoerde regeerakkoorden en er moet meer ruimte komen voor de oppositie. Daar heeft hij helemaal gelijk in. Er is geen land dat de toekomst zozeer dichttimmert met kookboekachtige regeerakkoorden.
Niemand wil het, het systeem dicteert het. Ik hoorde dat de integratieparagraaf in wording van paarsplus een stuk was met negenentwintig voetnoten waar men nog niet uit was. Bezwaren, uitzonderingen, onenigheden en wat nog verder ter tafel moet komen. Alles wordt beheerst, behalve de werkelijkheid.

Meer ruimte voor de oppositie was het tweede punt. Ook een goed idee, zij het een beetje wereldvreemd. Een regering zonder steun in de Kamer zal daar vermoedelijk aan stukken worden gescheurd. Zeker in dit gepolariseerde tijdsgewricht. De potentiële zakenregeerders denken namelijk dat ze een eind kunnen maken aan de polarisatie, maar dat is helemaal niet zo.

Goed idee
Op het eerste gehoor zou je zeggen: goed idee dat zakenkabinet. De genoemde namen horen bij soft spoken, CEO--achtige types. Niet zo politiek geprofileerd. Dat sluit mooi aan bij de Nederlandse aandrift om als de golven hoog gaan, te doen alsof er alleen procedurele problemen bestaan. Maar déze regering van externen zou nu juist een heel politiek profiel hebben. Dat kan niet anders, aangezien er eigenlijk maar één echt motief is voor zo’n zakenkabinet: Geert Wilders moet gestopt worden, en dat lukt de oude partijen niet.

Koortstoestand
Langzamerhand raakt Nederland in een morele koortstoestand. Wij hebben niet alleen een crisis, we dreigen in een chaos terecht te komen, hoorde ik Eerste Kamerlid Schuurman (ChristenUnie) voor de radio zeggen. Vooral de reeks openbare, halfopenbare en geheime brieven van de CDA-kopstukken van de afgelopen tijd draagt daaraan bij. Let ook op de formuleringen. Er is sprake van mannen met een geprangd gemoed en een worsteling. Nu wil ik aan de oprechtheid niets afdoen, maar na zo’n bijna bijbelse rechtvaardiging is verder nauwelijks meer onderbouwing nodig voor uitzonderlijke maatregelen.

Elders las ik dat Nederland bezig is op deze manier ‘achter te gaan lopen’. Ook dat is een effectieve formulering, weten we sinds Ruding waarschuwde voor jutlandisering. Nederland is gevoelig voor paniek. Er is hier een vlot besef dat de apocalyps niet ver meer is. Het gaat mis, er moet iets gebeuren. En wel nu.

Elite
Een zakenkabinet zou een gezicht geven aan de opstand der elite waartoe Guusje ter Horst opriep. Dat is precies het onoverkomelijke bezwaar. De politieke partijen hebben kennelijk niet begrepen wat er aan schort in de samenleving. Waarom zou een handvol losgekoppelde bestuurders die onderling uitmaken wat het landsbelang is, dat wel doen? Hun staat de agressie te wachten die zich tegen het establishment keert, maar dan in het kwadraat.
Want drie maanden na de verkiezingsuitslag is er één politieke deelnemer die al bijna uit het zicht verdwenen is: de kiezer. Dus misschien toch nog even nadenken voordat het scherm dinsdag op zwart gaat.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden