Op het tweede gezichtPjotr Pavlenski

Anarchist op zoek naar een sublieme vrijheid

Beeld Javier Muñoz

Olaf Tempelman legt Bekende Buitenlanders op de sofa. Deze week: voor de in Frankrijk gearresteerde Russische kunstenaar Pjotr Pavlenski is de burgerlijke democratie bijna net zo’n gevangenis als de dictatuur.

In bevoorrechte landen werken kunstenaars van 9 tot 5 in gesubsidieerde ateliers. In minder bevoorrechte landen vind je kunstenaars die met ongesubsidieerd werk repressie aan de kaak stellen. Het unieke aan het oeuvre van de in 1984 in Leningrad geboren anarchistische artiest Pjotr Pavlenski, nu gearresteerd in Frankrijk, is dat de repressie zelf deel werd van zijn kunst – en zijn eigen lichaam als alternatief fungeerde voor klei en canvas.

Het zat allemaal al in Naad, het werk waarmee Pavlenski in 2012 bekend werd. De kunstenaar liet zich met dichtgenaaide mond arresteren in de Petersburgse Kazan-kathedraal. Naad werd voltooid tijdens het politieverhoor. Pavlenski deed er door toedoen van vastgenaaide lippen het zwijgen toe. Zelfs domme agenten snapten de metafoor: dit land snoert mensen de mond. 

In 2013 trof de politie de artiest naakt op het Rode Plein. De blote man wegslepen bleek geen routineklus, want die had zich met een pin door zijn scrotum aan het plein vastgeketend – precies zó vast zit de Russische bevolking, zei hij. Eerder moest de politie hem al ‘uitpakken’ toen hij zich naakt in prikkeldraad had gewikkeld. Toeschouwers leerden over continuïteit: eerst kon de artiest geen kant op door het prikkeldraad, daarna stuitte hij op de muur van een politiecel. 

Pavlenski baarde ook opzien met Segregatie, waarin hij bloot op het dak van een beruchte inrichting zijn rechteroorlel afsneed, en met Dreiging, waarin hij brand stichtte bij de staatsveiligheidsdienst.

Wie oog heeft voor continuïteit in de geschiedenis, kan stellen dat deze kunstenaar uit een imperium komt waar de kunst nooit toebehoorde aan lui met een hypotheek en een kortingskaart – dit was een universum vol jurodivi oftewel ‘heilige gekken’. De grote Dostojevski ontsnapte maar net aan het schavot. Majakovski zwierf als een hond over straat voor hij als dichter debuteerde in futuristenkelder De Zwerfhond. Malevitsj, die Pavlenski vaak opvoert als voorbeeld, was géén schilder die twee keer per dag zijn tanden poetste.

Hoe het kon dat Pavlenski aan een strafkamp ontsnapte en in 2017 politiek asiel mocht aanvragen in Frankrijk, is onderwerp van gissingen. Volgens de artiest ontvluchtte hij Rusland na een fictieve verkrachtingsaanklacht. Er zijn ook speculaties dat psychiaters van Poetins repressieapparaat adviseerden deze kunstenaar ‘te exporteren’: voor een artiest met een anarchistische inborst op zoek naar een sublieme vrijheid, is de burgerlijke democratie bijna net zo’n gevangenis als een dictatuur, zo’n artiest keert zich tegen tirannie en hypocrisie op elke plek waar je hem neerzet.

Als dat echt in een psychiatrisch rapport stond, waren de opstellers kundig. Pavlenski was amper in Frankrijk of hij stichtte al brand in een bank, uit protest tegen de ‘tirannie van de bankiers’. In plaats van de Fransen daarmee aan te zetten tot een ‘tweede Franse Revolutie’, zoals de artiest had gehoopt, werd hij bedolven onder kritiek – zelfs fans van zijn Russische werk keurden de actie af. 

Deze maand trok Pavlenski minstens zoveel aandacht na het online zetten van een filmpje waarin Macrons Parijse burgemeesterskandidaat onaneerde. Een politicus die gezinswaarden propageert terwijl hij onaneerfilmpjes aan maîtresses stuurt, is hypocriet, riep Pavlenski. Helaas vonden zelfs met het anarchisme sympathiserende Franse kunstenaars dat het ‘een privézaak’ betrof. 

Het kan niet anders of Pavlenski constateerde dat lui die zich met subsidies laten inkapselen door ‘het systeem’ elk revolutionair vuur verliezen. Misschien ziet Poetin deze artiest nog weleens terug, op de vlucht voor hypocrisie.

MEER OP HET TWEEDE GEZICHT:

Met een nog ruimer dan verwachte overwinning bewees Bernie Sanders in Nevada de absolute favoriet te zijn om het namens de Democraten te gaan opnemen tegen Donald Trump. Als heel basale linkse ideeën die je al je hele leven verkondigt op je 78ste ineens hip zijn, ben je als bejaarde niet meer de marginale, curieuze figuur voor wie je een leven lang werd versleten, werd geconcludeerd in Op het Tweede Gezicht.

Julian Assange lag ook al op de sofa. Deze week begon voor een Britse rechtbank zijn uitleveringsproces. De Verenigde Staten willen de WikiLeaks-oprichter berechten in verband met het publiceren van honderdduizenden geheime documenten. In Op het Tweede Gezicht werd geconstateerd dat Assanges grootste vijand vermoedelijk Julian Assange zelf is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden