Analyse: Kabinet-Rutte weerspiegelt de verrechtsing

DEN HAAG - Vanmiddag staan ze eindelijk op het bordes. Er was gedoe over het rollatorkabinet, ook wel Dino 1. Er was herrie over het gemis aan vrouwelijke en allochtone ministers. En uiteraard verontwaardiging over de 'gammele gedoogconstructie' met stille vennoot Geert Wilders. Dit gekrakeel maakt een kalme beoordeling van het tableau de la troupe van minister-president Mark Rutte niet eenvoudiger.

Het tienpuntentplan dat Geert Wilders in 2004 zijn zetel in de VVD-fractie kostte. Beeld
Het tienpuntentplan dat Geert Wilders in 2004 zijn zetel in de VVD-fractie kostte.

Om te beginnen. De golven gaan bijna even hoog als in 2002, maar het is geen LPF-kabinet geworden. Geen regering van brekebenen, politieke avonturiers uit de makelaardij of aanpalende branches. Er is kritiek omdat er nogal wat vertrouwelingen en vrienden aantreden; bewezen diensten zijn beloond. Maar dat is in het buitenland normaal - een premier zoekt het doorgaans in zijn eigen club. En het geeft inderdaad vertrouwen en samenhang.

Eind van zijn Latijn
En wellicht is het CDA aan het eind van zijn Latijn, diep gespleten over kabinetsdeelname met als gevolg een mager aanbod van geschikte bewindslieden. Desondanks, of misschien juist daardoor, staat er vandaag een ploeg van tamelijk door de wol geverfde bestuurders bij de koningin op de stoep. Dat is geruststellend in een gepolariseerde samenleving.

Nederland is verdeeld over dit kabinet. Maurice de Hond tekende zondag op dat de helft er wat in ziet en 37 procent helemaal niet. Rutte begint aan zijn wittebroodsweken en scoort daardoor toch betrekkelijk hoog. Niet alleen rechtse, ook linkse kiezers zijn gematigd opgetogen over hun nieuwe, opgeruimde premier.

Mouwenopstroperigheid
Net als Rutte stralen de andere bewindslieden een soort mouwenopstroperigheid uit die je elders in de samenleving terugziet. De nieuwe PvdA-burgemeester van Amsterdam, Eberhard van der Laan, belooft de antikraakwet stevig uit te voeren; aan de financiële strapatsen van de PvdA-afdeling Amsterdam-Oost wordt rigoureus een eind gemaakt.

Dat is de stemming die je voor een deel zeker verrechtsing mag noemen. Rutte zal het misschien ontkennen, maar hij heeft er zijn succes aan te danken. In mei 2009 stond hij op een dieptepunt van 15 zetels in de peilingen en was de VVD-koers onduidelijk. Het kantelpunt was de motie van wantrouwen tegen Balkenende die Rutte bij de algemene beschouwingen van vorig najaar indiende. Vanaf toen voerde hij, zowel financieel-economisch als qua immigratie en integratie, een harde rechtse oppositie. De flank tegen Wilders moest worden afgedekt. Met succes bij de verkiezingen.

Befaamde tienpuntenplan
In dat verband keek Maurice de Hond onlangs naar het befaamde tienpuntenplan dat Wilders in 2004 indiende. Die was toen nog VVD-Kamerlid en wilde de partij naar rechts trekken. Zijn belangrijkste stelling was dat Turkije nooit lid van de EU mocht worden. Dat standpunt kostte hem korte tijd later de kop.

En kijk nu: veel van de toenmalige, destijds zeer rechtse punten horen hij de reguliere VVD-opvattingen en zijn zelfs in milde vorm deel van het regeerakkoord. Daarin staat weliswaar niet expliciet dat Turkije geen lid van de EU mag worden. Wel is het 'absorptievermogen' van Europa een expliciet criterium voor toelating van nieuwe lidstaten geworden.

Het stond er allemaal al in
De goede verstaander weet genoeg. Maximumsnelheid omhoog, bezuinigen op Ontwikkelingshulp, sancties bij niet tijdig integreren van nieuwkomers - het stond allemaal al in Wilders' tienpuntenplan. Radicale moskeeën verbieden is in het regeerakkoord geworden 'sluiten van instellingen waarin strafbare feiten zijn gepleegd door oproepen of aanzetten tot geweld'.

Met zijn tien punten van toen zou Wilders nu nooit meer uit de VVD weg hoeven. Hij is sindsdien radicaler geworden. Maar de VVD is naar de Wilders van 2004 opgeschoven. En het CDA, althans het smaldeel dat wil meeregeren, evenzeer. En zelfs de andere partijen die van de zomer ijverden voor Paars-plus (PvdA, D66, GroenLinks) hadden zich een harder immigratie- en integratiebeleid voorgenomen.

Spiegel van die verrechtsing
In den brede is de samenleving rechtser geworden, kun je aan dezelfde peiling van De Hond aflezen. In 2004 mocht Turkije van 39 procent nooit lid van de EU worden, nu niet van 51 procent.
De spiegel van die verrechtsing is dit kabinet. In een politieke matrix met op de X-as de economie en op de Y-as de cultuur, zou Rutte I rechtsonder zitten: cultureel conservatief, sociaal-economisch ook conservatief. Dat komt aardig overeen met de tijdgeest.

SCP-directeur Paul Schnabel verklaarde ooit het succes van de PVV als een drietrapsraket: Wilders is niet klassiek extreem-rechts, maar verdedigt de verzorgingsstaat tegen 'hervormers'; hij verdedigt 'het oude Nederland' tegen het grenzeloze Europa; en de vrijheden van de jaren zestig (vrouwen, homo's) tegen de islam.

Rutte zal het niet waarderen, maar zijn regering hoort in dat schema. Er is nóg een typering voor zijn ploeg: SP-regering. Ook de SP zit cultureel en sociaal-economisch in de behoudende hoek. SP-leider Emile Roemer zei al grijnzend dat hij de bezuinigingen van dit kabinet niet kon vinden. Daarbij past dat je uit het onderwijsveld weinig klachten hoort; er is een bijna overdreven gedetailleerde ouderenparagraaf (geen 24-uursluiers); de kosten van de zorg groeien lustig voort.

Muisstil
De FNV is, afgezien van kunstenbond Kiem, muisstil. Alles bijeen maakt men zich bij de VVD niet al te veel zorgen over het debat over de regeringsverklaring. Het verwijt over een gebrek aan hervormingszin zal ongetwijfeld komen. GroenLinks en D66 hebben te weinig divisies om bedreigend te zijn. En de PvdA zal de wedervraag krijgen: wat dacht u zelf meneer Cohen, een ingreep in de WW, het ontslagrecht of de AWBZ? Dit kabinet zou wel eens langer en gemakkelijker kunnen regeren dan menigeen nu hoopt of denkt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden