Amsterdamse slums

De moord op Theo van Gogh staat symbool voor een explosief probleem in Europa. Hoe moet de overheid in de meest tolerante stad van Europa reageren op moslimextremisme....

'Dus u komt voor dit helemaal uit Amerika? Oh, uit Parijs. Maar is het dan echt zo belangrijk?' De buurvrouw van Mohammed B. kijkt de Amerikaanse journalist ongelovig aan. 'Yes ma'am, it is', antwoordt Craigh Smith, Europa-correspondent van The New York Times.

Misschien wel de belangrijkste krant ter wereld is zaterdag in Geuzenveld-Slotermeer, in Amsterdam-West.

Minutieus inspecteert Smith de Marianne Philipsstraat. In het halletje bij de woning van de vermoedelijke moordenaar van Theo van Gogh drukt hij op alle deurbellen. Het is hem nog niet helemaal duidelijk of er afgelopen dagen in een of twee appartementen huiszoeking is gedaan. Wat zijn dat voor boxen en waar bevinden zich de slaapkamers?

Een buurman van Mohammed B. probeert op straat en in de herfstzon zijn werphengel uit. Hij heeft geen tolk nodig en doet in rap plat-Amsterdams-Engels uit de doeken hoe er zowel dinsdag als woensdag, direct na de moord op Theo van Gogh, huiszoekingen zijn geweest. En ja, die Marokkanen daar verderop gingen allemaal heel traditioneel gekleed. En nee, niet alle mannen droegen een baard, ween snor.

'Hoeveel mannen hebt u daar wel eens op een dag naar binnen zien gaan', vraagt Smith. De buurman: 'Heel veel, maar dat is gebruikelijk bij Marokkanen, ze hebben grote families.' Smith: 'Dus u zag ook vaak vrouwen.' De buurman: 'Ik kan het me echt niet herinneren. Last had ik in ieder geval nooit van ze.'

Een 82-jarige dame achter een rollator komt aangewandeld. Zij moet een van de eerste bewoners van deze tuinstad in Amsterdam-West zijn, want ze woont al vijftig jaar in de Marianne Philipsstraat. Of ze enig idee heeft waar die meneer-met-paardenstaart helemaal vandaan komt om over haar straatje te berichten. 'Geen idee, maar wat een knappe vent zeg!'

Over Mohammed B. en z'n vele bezoek wil ze liever niets kwijt. Meneer uit Amerika moet wel weten dat Amsterdam al lang Amsterdam niet meer is. 'Zelfs in de Jordaan is het een puinhoop geworden.'

Op aandringen van Smith wordt er een pand verderop nog een keer achter elkaar op meerdere bellen gedrukt. Hij wil perse de duplexwoningen ook van binnen zien. Eindelijk een buurvrouw 'we zijn allemaal pages, er hingen hier helicopters boven het huis' die bereid is twee vreemde snuiters binnen te laten.

De correspondent (49) blijft schrijven. Hij noteert de maten van de woonkamer, waar zich de keuken bevindt en of iedereen zo'n wenteltrapje heeft. Buiten bekijkt hij nog even het afval dat in het achtertuintje van Mohammed B. ligt verspreid. Twee meiden schiet hij aan met de vraag of zij Mohammed B. zouden herkennen. 'Nee', zeggen ze.

En voortdurend beleefd en galant. Hier is een vakman aan het werk. BADHOEVEDORP

Aha, daar komt de politie in een witte Golf. Smith houdt aan en laat vragen of de geuniformeerde soms de buurtregisseur is, een van de tweehonderd wijkagenten die, zo weet hij, sinds de moord in de hoofdstad permanent zichtbaar moeten zijn. 'Nee, ik ben de chef', zegt de politieman. Hij mag niets zeggen, 'strikte orders'.

Op naar de Hart Nibbrigstraat in Slotervaart, daar waar Mohammed B. is opgegroeid. De conversatie met enkele Marokkaanse buurtbewoners lijkt Smith niet zo te interesseren. Het gaat hem meer om de sfeer.

Smith: 'Hoe is het mogelijk dat iemand in zo'n mooie en ogenschijnlijk vredige buurt zo kan radicaliseren. Het is hier groen, er is ruimte. Als dit de kansarme slums van Amsterdam zijn, weet ik wel een paar andere steden. Aan het onderwijs kan het niet liggen, want Mohammed B. heeft goed doorgeleerd. Werkloos misschien? Is het bekend of hij een uitkering heeft? Ach nee, dat heeft er ook niks mee te maken.'

Er moet volgens de Amerikaanse waarnemer iets anders aan de hand zijn.

De moord op Theo van Gogh, een cineast van wie hij nog nooit eerder had gehoord, staat wat Smith betreft symbool voor een snel groeiend en explosief probleem in Europa: de radicalisering van sommige groepen binnen de islam versus de traditioneel zo tolerante West-Europese samenleving. En vooral: hoe moeilijk het zal zijn voor deze open samenleving om een antwoord te vinden op de terreur.

Smith: 'Uitgerekend in Amsterdam, volgens mij de meest tolerante stad van Europa, wordt iemand op zo'n gruwelijke wijze vermoord. Het is een schok, die overal is aangekomen. Nee, een lokaal, Nederlands probleem is het bepaald niet.'

Denkt hij aan een internationaal netwerk, connecties met Al Qa'ida?

'Zo ver ben ik nog niet, al zijn er aanwijzingen. Omdat er een Spaanse Marokkaan bij de verdachten zit, denk je natuurlijk al snel aan een link naar de daders van de aanslagen in Madrid, op 11 maart dit jaar. 'Maar er is nog niets bewezen. Zijn er bijzonderheden over het vuurwapen bekend? 't Lijkt me niet dat je in Amsterdam-West onopvallend met een vuurwapen kunt oefenen. Je moet weten hoe vaak Mohammed B. in het buitenland is geweest, en waar.'

De brieven, een op het lichaam van Theo van Gogh geprikt en een in jas van Mohammed B., intrigeren de Amerikaan in hoge mate. 'De schriftgeleerden zijn het duidelijk niet eens met elkaar over de inhoud. Moet allemaal nog worden uitgezocht.'

De voorgaande avond was Craigh Smith alleen op DIEMEN pad, naar de El Tawheed moskee in de Jan Hanzenstraat in Oud-West. In deze moskee wordt conservatief gepredikt en zou zijn opgeroepen tot de jihad. Eerder dit jaar werd er in ieder geval opruiende lectuur gevonden. De imam had bovendien opgeroepen homoseksuelen met het hoofd omlaag naar beneden te gooien.

The New York Times is niet onder de indruk.

Haagse politici pleiten voor sluiting, vervolging van het bestuur en verwijdering van de imam.

'Ik werd bijzonder vriendelijk en gastvrij ontvangen', zegt Smith. 'Maar wel onmiddellijk naar het bestuur van de moskee gebracht.'

Het viel hem op dat hij niet met jonge moslims mocht praten, en niet alleen vanwege taalproblemen. 'Ja, ik weet dat sommige jongelui de moord op Theo van Gogh hebben goed gepraat. Maar dat vind ik te gemakkelijk. Als je wilt, vind je altijd wel opgewonden types. Het bestuur heeft mij verzekerd dat geweld wordt afgezworen.'

Het moskeebestuur beklaagde zich bij Smith over de druk die de Nederlandse overheid uitoefent op El Tawheed.

'De mannen vertelden mij dat het voor hun niet meer mogelijk is met dit soort radicale jongeren als Mohammed B. in contact te blijven, zo bang zijn ze dat ze er van worden verdacht zelf extremistisch te zijn. Ze zeggen dat ze de jongens daarom moeten uitstoten, waardoor de laatste band met die knapen wordt verbroken. Het wordt dan natuurlijk moeilijk als je als overheid de hele Marokkaanse gemeenschap wil aanspreken op meer controle op extremisme.'

Wat hem in Oud-West al snel opviel: de Marokkaanse gemeenschap is verdeeld geraakt door de heftige reacties op de moord.

Het eerste verhaal van Craigh Smith verschijnt begin deze week in The New York Times. Hij concentreert zich daarbij op Mohammed B. en diens omgeving. Het plan is om dezer dagen opnieuw naar Amsterdam te reizen voor een tweede artikel een niet eerder vertoonde belangstelling vanuit New York voor Nederland.

Voor het eerste verhaal was het dit afgelopen weekeinde voor Smith nog een heel probleem hoe hij de voor moslims beledigende teksten van Theo van Gogh zou moeten vertalen. De Nederlandse definitie van vrijheid van meningsuiting 'alles moet kunnen' is in de Verenigde Staten namelijk onbekend.

'Goatfuckers, geitenneukers, dat woord mag ik absoluut niet gebruiken. In de Nederlandse media wel? Ongelooflijk. Het is echt ondenkbaar dat we in Amerika zoiets over wie dan ook voor de radio, op tv of in een krant zeggen. Bestialiteiten met geiten kan ook niet, zeker niet in de Times, het past niet in de stijl van onze krant. Ik moet er echt nog even over nadenken.'

Smith gaat terug naar Parijs en mist net zijn collega Thomas Fuller, EU-correspondent van de International Herald Tribune. Ook Fuller breekt zich het hoofd hoe hij de provocaties van Theo van Gogh in min of meer nette bewoordingen aan zijn lezers duidelijk kan maken.

Op de redactie van de Volkskrant erkent hij zaterdagavond nog grotere problemen te zullen hebben met een stijlvolle beschrijving van wat hij zojuist heeft meegemaakt in de Pythagorasstraat in de Watergraafsmeer, voor het huis van Theo van Gogh. Hij vraagt aan een jonge tiener of hij Theo van Gogh kent. 'Hij was mijn vader', antwoordt de knaap.

Van Gogh jr. is even thuis om samen met een vriendje computerspelletjes op te halen. Op straat wordt hij gecondoleerd door andere vriendjes. Fuller voelt zich ongemakkelijk. 'Een beetje beschamend dat ik uitgerekend de zoon van Van Gogh aansprak', zegt de Amerikaan.

Le Monde uit Frankrijk, Stern en de ARD, de grootste publiekrechtelijke tv-zender van Duitsland, waren al eerder in Amsterdam. Uit de vragen van de buitenlandse journalisten kan worden opgemaakt dat buiten Nederland de moord op Theo van Gogh misschien nog wel sneller dan hier werd herkend als een tragedie van Europese proporties met grote gevolgen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden