PolenRechtsspraak

Amsterdam wil geen verdachten overleveren aan Polen, Europees Hof doet uitspraak

Kan Nederland nog wel verdachten overleveren aan Polen als de rechtsstaat in dat land ‘structurele en fundamentele gebreken’ vertoont? Die vraag staat donderdag centraal bij een spoedprocedure van het Europees Hof voor Justitie in Luxemburg. De uitspraak van het Hof heeft mogelijk grote gevolgen.

8 juni 2020. In Warschau nemen demonstranten het op voor rechter Igor Tuleya. Hij strijdt tegen de gerechtelijke hervormingen omdat hij deze als een bedreiging voor gerechtelijke onafhankelijkheid ziet. Beeld AFP
8 juni 2020. In Warschau nemen demonstranten het op voor rechter Igor Tuleya. Hij strijdt tegen de gerechtelijke hervormingen omdat hij deze als een bedreiging voor gerechtelijke onafhankelijkheid ziet.Beeld AFP

Het begon met een vraag. Moet de rechtbank in Amsterdam, die alle internationale aanhoudingsbevelen in Nederland afhandelt, nog wel Poolse staatsburgers overleveren aan hun vaderland? De Internationale Rechtshulpkamer (IRK) in de hoofdstad kwam eerder dit jaar namelijk tot de conclusie dat de Poolse rechtbanken niet langer onafhankelijk zijn van de regering. Daardoor kan een verdachte niet rekenen op een eerlijk proces. Sinds september stuurt de rechtbank geen verdachten meer naar Polen.

De rechtbank in Amsterdam legde de zaak voor aan het Europees Hof van Justitie en vraagt om een zogeheten prejudiciële beslissing. In lekentaal: wat moeten we doen? Het is een prangende vraag, want van de ongeveer duizend internationale aanhoudingsbevelen die de rechtbank jaarlijks behandelt zijn er driehonderd Pools.

Europees aanhoudingsbevel 

De weigering om Poolse verdachten over te leveren zet een belangrijke Europese overeenkomst op de tocht. Het overleveren van verdachten is in principe verplicht. Lidstaten vertrouwen erop dat andere EU-landen hun zaken op orde hebben, zodat ze zonder problemen verdachten kunnen overdragen na een Europees aanhoudingsbevel – zonder uitleveringsverdrag dus. 

Dat vertrouwen is nu weg. Het Europees Hof buigt zich hiermee over een van de fundamenten van de EU. Als ze donderdag stellen dat de rechtbank in Amsterdam op juiste wijze handelt door Poolse verdachten in Nederland te houden, legt dit het hele systeem van overlevering tussen lidstaten en Polen plat. 

En de Nederlands-Poolse relatie staat al onder hoogspanning: Poolse rechtbanken dragen sinds oktober ook geen verdachten meer over aan Nederland. Een rechter in Warschau weigerde afgelopen zomer een echtpaar uit te leveren dat hun uit huis geplaatste zoontje van zeven had ontvoerd naar Polen. In zijn oordeel stelde de rechter dat hun zoon in Nederland het risico loopt geëuthanaseerd te worden vanwege zijn autisme.

Rechter Igor Tuleya (links) eerder dit jaar in discussie met een aanhanger van de Poolse regering.  Beeld Piotr Malecki
Rechter Igor Tuleya (links) eerder dit jaar in discussie met een aanhanger van de Poolse regering.Beeld Piotr Malecki

Het oordeel van het Hof heeft ook gevolgen voor de omgang met de Poolse rechtsstaat. ‘Geeft het Hof de rechtbank in Amsterdam gelijk, dan schrijft het eigenlijk alle Poolse rechters af’, zegt John Morijn, bijzonder hoogleraar recht en politiek in de internationale betrekkingen aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hij volgt de zaak op de voet en woonde de betreffende hoorzittingen in Luxemburg bij. ‘Daarmee benadeel je de nog overgebleven onafhankelijke rechters in Polen.’ Het zou er zelfs toe kunnen leiden dat die rechters niet langer zelf vragen kunnen stellen aan het Hof in Luxemburg, iets waar onderdrukte rechters nu juist gebruik van maken. Het illustreert volgens Morijn het lastige dilemma van de rechters van het Hof die zich over deze zaak buigen. ‘Het is een klassiek baby-en-het-badwaterprobleem.’

Geen antwoord uit Polen

Tegelijkertijd is er behoefte aan duidelijkheid. De rechtbank in Amsterdam moet nu per individueel geval uitzoeken of er sprake is van een eerlijke rechtsgang, door bijvoorbeeld schriftelijke vragen te stellen aan Poolse collega’s. Dat is moeilijk, niet in de laatste plaats omdat er soms helemaal geen antwoord uit Polen komt. Dat was deels beleid, blijkt nu: twee weken geleden lekte een memo uit waarin het Poolse ministerie van Justitie rechters opdroeg vragen van buitenlandse instanties niet te beantwoorden.

In november verscheen een voorlopig advies over de zaak. Dat was erg behoudend. Rechters moeten per individueel geval blijven uitzoeken of er sprake is van onafhankelijke rechtspraak, wat ze nu ook al doen. Volgens Morijn is dat een denkfout. ‘Je weet niet waar zo’n rechtszaak uiteindelijk terechtkomt. Het kan heel goed dat een kantonrechter in Poznan onafhankelijk is. Maar als de verdachte in beroep gaat, kom je bij hogere rechtbanken uit.’ En in Polen begon het hervormen van de rechterlijke macht juist aan de top. 

De tussentijdse adviezen worden in bijna negentig procent van de gevallen door de rechtbank in Luxemburg gevolgd. Of dat nu ook zo gaat zijn, is lastig in te schatten, stelt Morijn. Wel kan het oordeel al in de nabije toekomst een belangrijke rol spelen, zegt hij. Want het rechtsstaatsmechanisme, waar lidstaten Polen en Hongarije zich afgelopen weken tegen hebben verzet, gaat op 1 januari in. Onafhankelijke rechtspraak is een van de expliciete eisen in dit mechanisme, dat het naleven van de rechtsstaat koppelt aan EU-geld. Het donderdag uitgesproken oordeel kan worden gebruikt om Polen ter verantwoording te roepen voor het uithollen van de rechterlijke onafhankelijkheid.

Voor het overdragen van een verdachte binnen de EU wordt de term ‘overleveren’ gebruikt. Uitleveren gebeurt naar landen buiten de EU, middels een uitleveringsverdrag.

Poolse ombudsman: ‘Polen is geen echte democratie meer’

Polen ligt (met Hongarije) overhoop met Brussel over de koppeling van EU-geld aan het naleven van de rechtsstaat. Hoezeer die onder druk staat, merkt ombudsman Adam Bodnar, die nu zijn eigen positie bedreigd ziet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden