Amsterdam vindt eindelijk plek voor Holocaust Monument

Na lang zoeken heeft de Amsterdamse burgemeester een plek gevonden voor het monument met de namen van de Holocaustslachtoffers. Enige probleem: er staat al een gedenkteken.

Impressie van het namenmonument zoals architect Libeskind dat had ontworpen voor het Wertheimpark. Hiertegen kwam protest.

In zijn netelige zoektocht naar een plek voor een nationaal Holocaustmonument heeft de Amsterdamse burgermeester Eberhard van der Laan zijn keus gemaakt. De 400 meter lange gedenkmuur met alle 102 duizend namen van Nederlandse slachtoffers van de Holocaust wil hij plaatsen in een plantsoentje tussen de Hermitage en de Weesperstraat.

De burgemeester stelt dat binnenkort in het college voor, bevestigen diverse ingewijden. De woordvoerder van Van der Laan wil er alleen over kwijt dat nog niets is besloten totdat het college en de gemeenteraad ermee hebben ingestemd. Het Auschwitz Comité, de initiator van het monument, heeft zich eerder al positief over die locatie uitgelaten.

'Een krankzinnig plan'

De emoties rond het namenmonument liepen vorig jaar hoog op. De burgemeester en het Auschwitz Comité maakten bekend het monument te willen bouwen in het Wertheimpark, een klein parkje in de oude Amsterdamse Jodenbuurt. De commotie ontstond toen de wereldberoemde Amerikaans-Joodse architect Daniel Libeskind - bekend van het Holocaust Monument in Berlijn en het nieuwe World Trade Center - zijn ontwerp voor het park onthulde. Hij kwam met een slingerende muur van ruim 400 meter blauw beton. 'Een krankzinnig plan', zei Karina Wolkers, omdat in het park ook al het Auschwitzmonument ligt, gemaakt door Jan Wolkers. Ook omwonenden liepen te hoop tegen het enorme bouwwerk.

Sindsdien zit Van der Laan met de kwestie. Als hij vasthoudt aan het Wertheimpark, koerst hij af op juridische confrontaties met boze buurtbewoners en een woedende weduwe. Maar het Auschwitz Comité wil alleen alternatieven binnen de oude Jodenbuurt serieus in overweging nemen. En die zijn er amper. Een krappe ruimte in een achterafstraat wees voorzitter Jacques Grishaver al gegriefd van de hand. 'We zijn destijds weggestopt, en nu ook weer.'

Het beladen Dankbaarheidsmonument aan de Weesperstraat, ontworpen door Jobs Wertheim. Foto Najib Nafid

Een aanvaardbaar alternatief

Eind vorig jaar kwamen ambtenaren ineens met de locatie langs de Weesperstraat op de proppen, op een steenworp afstand van de Dokwerker en het Joods Historisch Museum. Dat bleek voor het Auschwitz Comité wel een aanvaardbaar alternatief. Libeskind is volgens Grishaver desgevraagd best bereid zijn ontwerp op die nieuwe locatie aan te passen. Positief is verder dat de buren waarschijnlijk minder misbaar zullen maken. De naastgelegen Protestantse Diaconie heeft al gezegd geen bezwaar te hebben tegen de komst.

Er doemt wel aan ander probleem op. Op de nieuwe plek stuit het namenmonument namelijk weer op een autonoom kunstwerk, eveneens een monument. Het gaat om het Dankbaarheidsmonument, dat 'de Joodse gemeenschap' in 1950 liet maken als teken van erkentelijkheid aan Amsterdammers die Joden tijdens de oorlog hebben geholpen. Een beladen kunstwerk, omdat het het eerste monument in Amsterdam is ter nagedachtenis aan de Jodenvervolging. Zonder de slachtoffers zelf te herdenken.

Geen teken van dankbaarheid

Wrang is ook dat kunstenaar en kampoverlevende Jaap Kaas, die als eerste werd gevraagd het Dankbaarheidsmonument te ontwerpen, op de proppen kwam met een diep-zwarte natuurstenen loods. Boven op een beeld van een Jeremia die wanhopig de uitgemergelde armen ten hemel heft. Binnenin moesten de namen van alle honderdduizend Nederlandse slachtoffers van de Holocaust komen, schreef Kaas bij zijn schetsen. Dat vonden de opdrachtgevers als teken van dankbaarheid niet erg geschikt. Kaas gaf de opdracht terug.

Beeldhouwer Jobs Wertheim - ironisch genoeg kleinzoon van de man naar wie het Wertheimpark is vernoemd en grootvader van cabaretier Micha Wertheim - maakte daarna een ontwerp dat wel werd goedgekeurd. Vijf zandstenen plakkaten met reliëfs van menselijke figuren en de tekst: 'Aan de beschermers der Nederlandse Joden in bezettingsjaren.' Bovenop prijkt een davidsster.

Gevoelig

'Het is het meest afschuwelijke monument dat er over de Jodenvervolging bestaat', vindt Jacques Grishaver. Hij wil absoluut niet bevestigen dat het Holocaustmonument langs de Weesperstraat komt, 'het ligt zo gevoelig'. Maar als het daar komt, is een ding voor hem zeker: 'Dan moet het Dankbaarheidsmonument weg. Prachtig die erkentelijkheid. Maar op een andere plek.'

Micha Wertheim was er nog niet van op de hoogte dat het werk van zijn grootvader waarschijnlijk moet plaatsmaken. 'Ik ben daar niet voor. Ik zie het Dankbaarheidsmonument als een bewijs van de sfeer na de oorlog. Het is natuurlijk zo gegaan dat de Joodse gemeenschap is gevraagd zo'n monument op te richten. Laat dat nu staan als historisch gegeven.' Daarnaast ziet Wertheim het namenmonument op zich ook niet zitten. 'Dat gaat voorbij aan het feit dat het voorbij is. En dat je niet moet blijven proberen recht te doen aan die honderdduizend vermoorde Joden, want niets kan daar recht aan doen. Er komt een moment waarop het een belediging is om weer een monument neer te zetten. Dan blijf je bezig tot heel Nederland een groot monument is. En dan is het nog niet genoeg.'

Een andere plek

Andere familieleden van Jobs Wertheim staan minder negatief tegenover de verhuizing, weet kunsthistoricus Jan Teeuwisse. Teeuwisse is door enkele nabestaanden van Wertheim gevraagd om advies over de zaak. 'Vorige week hadden we een gesprek met de gemeente. De stelling van de nabestaanden is dat het beeld wel mag worden verplaatst, maar dat het Dankbaarheidsmonument direct een andere plek moet krijgen. Het mag absoluut niet op een gemeentewerf worden opgeslagen.'

Jacques Grishaver suggereert om het te verplaatsen naar de oude Diamantbeurs, iets verderop. Teeuwisse: 'Dat zou kunnen, en anders zijn er ook plekken te bedenken in Nieuw-Zuid, waar ook veel Joden woonden.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.