Amorele overheid, amorele samenleving

Opinie.Volkskrant.nl/auteurs

Iedereen is bij geboorte opgezadeld of gezegend met een aantal mogelijkheden of beperkingen. Maar hoe die mogelijkheden of beperkingen worden omgezet in gedrag, is afhankelijk van impulsen uit de omgeving.

Omgeving is een zeer ruim begrip. In het gezin wordt iemand opgetuigd met de morele bagage van een zelfstandig individu. De samenleving creëert de normen en waarden waaraan diens gedrag wordt getoetst. De privémoraal en de publieke moraal kunnen sterk verschillen, maar beïnvloeden elkaar, waarbij de publieke moraal als omgeving fungeert voor de vorming van de toekomstige privémoraal.

De publieke moraal wordt vormgegeven door de overheid; gevoed en gecontroleerd door de volksvertegenwoordiging. Bestuurders zijn dus per definitie moraalridders. Zij bepalen welke regels in het maatschappelijk verkeer gelden, regels die op den duur in hoge mate bepalen welke normen en waarden in de privésfeer dominant worden.

Mijn stelling is dat de rol van de overheid als 'moraalridder' aan het verdwijnen is, en dat de regels van wat hoort en niet hoort worden vervangen door regels van doelmatigheid bij de aanpassing aan een autonome ontwikkeling van de samenleving. Een houding, ooit door CDA-minister Jan de Koning verwoord als: 'Als het niet kan zoals het moet, moet het maar zoals het kan.'

Je ziet het op alle terreinen van het maatschappelijk leven. Neem de verkiezing van de Eerste Kamer. Nog geen vijftien jaar geleden zou het ondenkbaar zijn dat Statenleden van VVD en CDA zouden stemmen op partijen als PVV en SGP om hun machtspositie in de Eerste Kamer te versterken. Nu beschouwen ze dat als een normale zaak. Ze doen dat in een maatschappelijke context waarin ze niets te duchten hebben. Zo schreef de Volkskrant in een commentaar: 'Vooral Ruttes eigen VVD levert het ene na het andere principe in. Dat mag allemaal, mits het open en bloot gebeurt. Aangezien iedereen in een oogopslag ziet dat het zonder steunbeer SGP niet lukt, kan de premier beter open kaart spelen: wat heeft hij over voor de loyaliteit van de mannenbroeders?'

Principes zijn handelswaar geworden. Ondanks de geheime stemming volgden alle Statenleden van het CDA braaf de instructies van Verhagen, alle voorgaande geworstel van het congres over de gedoogsteun van de PVV ten spijt. Van de dissidente Kamerleden Koppejan en Ferrier is nooit meer iets vernomen. Over het geweten van politici wordt bij meerderheid beslist.

Het sociaal-economisch beleid is economisch geworden en asociaal. Arrangementen van de verzorgingsstaat zijn kostenposten die zo snel mogelijk zo veel mogelijk moeten worden uitgekleed, met als rechtvaardiging de internationale concurrentiepositie. De oppositie daartegen is retorisch; inhoudelijk is er vooral consensus. D66 verwijt het kabinet dat het te weinig en te laat doet. De GroenLinks-wethouder in Amsterdam besloot opgelegde bezuinigingen te realiseren door het reïntegratiebudget te reserveren voor de 'kansrijke' gevallen. De PvdA-wethouder in Den Haag pleitte voor het uitzetten van Polen met een bijstandsuitkering. Hij vergeleek de toestroom van mensen uit Oost-Europa met een tsunami.

PvdA, GroenLinks en D66 willen net als het kabinet 29 miljard bezuinigen. Ook de PvdA wil 1 miljard bezuinigen op de sociale zekerheid die naar gemeenten wordt afgeschoven, en op de gezondheidszorg 2 miljard. De Rotterdamse PvdA-wethouder Schrijer liep voorop bij het verjagen van mensen uit de bijstand, in plaats van ze eruit te helpen. Straks zullen de meeste, zo niet alle PvdA-wethouders kiezen voor het behoud van hun baan en het ophoesten van de door Rutte opgelegde bezuinigingen op de sociale zekerheid. Terecht zal de PvdA daarop worden afgerekend.

Naast de afbraak van de collectieve sociale zekerheid staan we ook in de gezondheidszorg aan de vooravond van een grote overheveling van collectieve naar particuliere kosten. Naarmate er minder collectieve zekerheden zijn, zullen mensen proberen die voor zichzelf te regelen. Wie er niet op vertrouwt dat er later nog AOW is, regelt een hoger eigen pensioen en heeft geen zin om premie voor anderen te betalen.

Zo bevordert de afbraak van de collectieve moraal de opkomst van de zelfzuchtige moraal. Wie voor zichzelf kan zorgen, heeft de toekomst; wie dat niet kan, schiet tekort en mag anderen niet tot last zijn. Nieuwe generaties raken gewend aan een amorele overheid, die een amorele samenleving laat ontstaan.

Marcel van Dam is socioloog.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden