Ammianus Marcellinus

Keizer Julianus probeerde in de nadagen van het Romeinse Rijk tevergeefs het christendom terug te dringen.

Ammianus Marcellinus: Julianus, de laatste heidense keizer

****

Uit het Latijn vertaald door Daan den Hengst.


Athenaeum - Polak & vGennep; 480 pagina's; euro 39,95.


In welk jaar houdt het Romeinse Rijk op te bestaan en beginnen de Middeleeuwen? Die vraag is onzinnig, omdat historische processen traag verlopen en doorgaans pas eeuwen later kunnen worden benoemd. In 410 werd Rome door de Visigoten geplunderd, in 455 door de Vandalen, in 476 werd de laatste West-Romeinse keizer afgezet, maar aan het begin van de zesde eeuw profileert koning Theoderik zich in Ravenna als een typische Romein, terwijl Karel de Grote zich als de natuurlijke opvolger van Constantijn en Justinianus beschouwde. Kunnen we wel spreken van het einde van de Oudheid als de hoofdrolspelers tot diep in de Middeleeuwen vooral continuïteit waarnamen?


Sinds enkele decennia is het gebruikelijk de Late Oudheid (ca. 300-700) als een periode van transformatie te zien, waarin zich stap voor stap politieke en infrastructurele ontwikkelingen voltrokken, maar het is onloochenbaar dat er in de vierde en vijfde eeuw een aantal catastrofes optraden die het zelfvertrouwen van de Romeinse elites fnuikten en een betrekkelijk efficiënt functionerend systeem in chaos deden verkeren. De eerste van die rampen was de veldslag bij Hadrianopel (nu Edirne) in 378, waar het Romeinse leger een verpletterende nederlaag leed tegen Gotische stammen uit het Noorden. Sommige historici beschouwen deze slag als hét keerpunt in de Romeinse geschiedenis.


Aan het einde van de vierde eeuw schrijft Ammianus Marcellinus, een hoge militair in ruste, een geschiedwerk in 31 boeken, dat aanvangt in het jaar 96 en eindigt met de slag bij Hadrianopel. De eerste 13 boeken zijn verloren gegaan. Waar boek 14 begint, zitten we al in het jaar 353, hetgeen betekent dat Ammianus ooggetuige is geweest van de periode die in het bewaard gebleven gedeelte van het werk wordt behandeld. De auteur is een intrigerende figuur. Vermoedelijk afkomstig uit Antiochië, vestigt hij zich na een succesvolle carrière in het door hem bewonderde Rome om in het Latijn, dat voor hem een vreemde taal was, zijn imposante historiografische project op te zetten. In nodeloos ingewikkelde, bloemrijke volzinnen schrijft hij, in navolging van Tacitus, over weerzinwekkende hofintriges, corrupte bestuurders, woeste Germaanse stammen en moedeloos makende schermutselingen aan Eufraat en Tigris. Daan den Hengst heeft het literaire monster in gespierd proza vertaald.


De boeken 15 tot en met 25 worden gedomineerd door keizer Julianus, een van de fascinerendste figuren uit de Late Oudheid. Hij regeerde krap twee jaar (361-363), maar is in het collectief geheugen van latere christenen uitgegroeid tot een mythische schurk omdat hij zich heeft beijverd om de invloed van het christendom terug te dringen. Hoewel Ammianus zich hier en daar enige kritiek veroorlooft, is Julianus duidelijk zijn grote held. De ascetische jonge keizer belichaamt in zijn ogen het ideaal van de intellectueel geschoolde heerser die niet maalt om rijkdom, en op het slagveld onverschrokken blijft. Wanneer hij dodelijk is getroffen door een Perzische speer, houdt hij een redevoering die zo begint: 'Vrienden, nu is de tijd gekomen om uit het leven heen te gaan, juist op het goede moment, en ik verheug me erop eerlijk aan de natuur het leven terug te geven dat zij aan mij heeft toevertrouwd en nu van mij terugverlangt.'


Na Julianus' dood komen er nog zes boeken, die culmineren in de slag bij Hadrianopel. Ammianus onderkent weliswaar het traumatische karakter van die nederlaag, maar er is geen sprake van dat het voor hem nu afgelopen is met het Rijk. Het zou hem oprecht verbaasd hebben dat hij achteraf de laatste grote geschiedschrijver van de Latijnse literatuur blijkt te zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.