Amerikanen gek op het mysterie van Vermeer

De expositie 'Vermeer, Rembrandt en Hals' breekt records in New York. Bezoekers staan uren in de rij. Wat zien ze in de Hollandse meesters?

NEW YORK - Diep weggedoken onder haar paraplu staat Florentina Michael, een blonde vrouw van in de vijftig, af te zien in de regen. Alles is nat, grijs en kil. De wachttijd voor het museum aan het Central Park is zo'n drie kwartier. Desondanks houdt zij stug vol. Het is haar tweede poging: de eerste keer was de rij nog veel langer en gaf zij het op. Nu lukt het eindelijk. Ze is aan de beurt en met een glimlach op het gezicht snelt de vrouw naar binnen. De Amerikanen mogen graag een beetje lijden voor de schoonheid van oude Nederlandse meesters.


Vijftien schilderijen van het Mauritshuis in Den Haag zijn sinds 22 oktober te bezichtigen in The Frick Collection, het museum aan Fifth Avenue in New York. 'Vermeer, Rembrandt and Hals', heet de tentoonstelling en die drie namen zijn voldoende om alle records te breken. Zondag is de laatste dag en dan zullen meer dan 200 duizend bezoekers de werken hebben gezien. 'Dit is de meest bezochte expositie die we ooit hebben gehad', zegt Alexis Light, woordvoerster van het museum.


Goya, Renoir, Picasso, Memling en Whistler trokken in de Frick ook veel kunstliefhebbers, maar niet zoveel als de Nederlanders. De werken uit de Gouden Eeuw zijn omgeven door een 'stralenkrans' - bij geen enkele andere periode uit de kunstgeschiedenis is dat zo sterk het geval, schreef The New York Times naar aanleiding van het succes.


Het museum krijgt jaarlijks 250 duizend bezoekers. Dit aantal is nu bijna bereikt in slechts drie maanden. Vanwege de massale belangstelling moesten er speciale maatregelen worden genomen om de toeloop beheersbaar te houden. Zo werd het publiek aangemoedigd van te voren via de website kaartjes te kopen voor een bepaalde dag en tijd, zodat ze niet zo lang buiten hoefden te staan wachten voor het loket.


Ondanks deze pogingen tot 'crowd control' vormden zich toch vaak lange rijen, ook op de dagen dat de extreme winterkou de straten in Manhattan veranderde in ijzige windtunnels. Dat de expositie veel bezoek zou trekken, had Margaret Iacono verwacht, maar dat zij zó populair zou worden, was een verrassing.


Iacono is de curator die de tentoonstelling organiseerde. Zij weet van Vermeer-liefhebbers die 'pelgrimages' ondernemen naar steden overal ter wereld waar schilderijen van hem worden getoond. 'Behalve dat zijn werk heel mooi is, speelt ook een rol dat er slechts 36 schilderijen zijn die aan hem worden toegeschreven. Liefhebbers proberen die allemaal te zien.'


Voor de meeste bezoekers is Vermeers Meisje met de parel het topstuk van de tentoonstelling. Een goede tweede is - enigszins onverwacht - Het puttertje van Carel Fabritius. Die populariteit kan iets te maken hebben met de naar dit schilderij vernoemde nieuwe roman van de Amerikaanse schrijfster Donna Tartt. Dit boek kwam toevallig gelijk uit met de opening. Andere werken zijn Rembrandts Suzanna, Jan Steens Het oestereetstertje en Frans Hals' Portret van Aletta Hanemans.


Wat trekt de Amerikanen zo aan in de Nederlandse meesters? Iacono: 'Hun werk is zeer toegankelijk.Je had eerder de Vlaamse primitieven met hun religieuze werken. Dat vinden mensen moeilijk. Maar bij de Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw zie je minder religieuze schilderijen en meer landschappen, genrestukken en portretten. Je hoeft niet op de hoogte te zijn van mythologie of religie om de symboliek te begrijpen van wat je ziet.'


De liefde voor Vermeer heeft volgens Iacono te maken met zijn briljante techniek, de compositie, de stilte, de rust. Maar er is meer: 'Ik worstel met de vraag wat Meisje met de parel zo speciaal maakt. Zij is mooi, maar niet de mooiste vrouw die ooit geschilderd is. Is zij een onschuldig meisje met grote ogen of een gehaaide verleidster? De mensen die ik dat gevraagd heb, zijn er hartstochtelijk verdeeld over. Dat is typisch Vermeer: het dubbelzinnige. Dat is iets wat ons in zijn werk aantrekt: dat hij opzettelijk niet alle antwoorden geeft. Wij houden van dat mysterie.'


Bezoeker Christopher Labrot beaamt dat Amerikanen gevoelig zijn voor dat geheimzinnige. 'Niemand weet wie dat meisje met de parel is. Is ze zijn minnares? Is ze zijn dochter? Iedereen heeft daar theorieën over', zegt de 23-jarige student.


Een vrouwelijke bezoeker prijst de manier waarop de Hollanders het dagelijks leven portretteren: zo kalm en verfijnd dat iets heiligs krijgt. 'De Nederlandse meesters zijn eeuwig en tijdloos. Ze verbeelden de menselijke ervaring. Er komt niets tussen jou en wat ze laten zien. Je voelt je er als mens mee verbonden', zegt de vrouw, die alleen kwijt wil dat ze Nora heet en in de vijftig is.


Het gewone leven, met zijn grote en kleine geheimen, het licht - de Amerikanen genieten ervan hoe het op de schilderijen wordt verbeeld, blijkt deze middag. Ze kunnen zich maximaal identificeren met wat het museum noemt de 'hardwerkende' en 'bescheiden' Nederlanders. Een verslaggeefster van het financiële persbureau Bloomberg verwoordde het iets eigentijdser. Na een bezoek aan de tentoonstelling schreef zij in december: 'De Nederlanders besteedden veel tijd aan het zich suf drinken, geld verdienen, banken oprichten en seks bedrijven'.


Ze is gefixeerd door 'Het oestereetstertje' dat op punt staat een oester met zout op te slurpen. Het perfecte afrodisiacum om de lust op te wekken, laat de verslaggeefster zich uitleggen. Het bed op de achtergrond moet duidelijk maken dat de oestereetster er klaar voor is. Zo schept iedere Amerikaan zijn eigen beeld van het dagelijkse leven: waar de een iets heiligs ziet, ziet de ander geiligheid.


Wereldtournee


De topstukken van het Mauritshuis gaan na zondag door naar Bologna in Italië, waar ze van 8 februari tot 25 mei zijn te zien in het museum Palazzo Fava. Het is de laatste stop van een wereldtournee. Vanaf juni 2012 waren de werken te zien in musea in Tokio en Kobe in Japan. Daarna gingen de doeken naar musea in San Francisco en Atlanta, om vervolgens te verhuizen naar The Frick in New York. Vanaf 27 juni zijn ze weer thuis te zien, in het Mauritshuis in Den Haag. Dat opent die dag de deuren na een ingrijpende renovatie en uitbreiding.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden