Nieuws Vogelstand

Amerikaanse vogelstand in vijftig jaar dramatisch achteruitgegaan

In Noord-Amerika zijn in een halve eeuw tijd drie miljard vogels verdwenen. De afname is vooral zichtbaar bij veelvoorkomende soorten als de mus en de lijster. Wetenschappers waarschuwen, want ook in Europa en Afrika daalt de vogelstand snel. 

De familie van de Geelkaakweidespreeuw is sinds 1970 met 440 miljoen individuen afgenomen, ofwel 44 procent. Beeld Matthew Pendleton, Macaulay Library at Cornell Lab of Ornithology

Wetenschappers beschouwen vogels als een belangrijke graadmeter van hoe het met ecosystemen gesteld is. De dieren spelen een belangrijke biologische rol, bijvoorbeeld door het verspreiden van boomzaden en het voorkómen van insectenplagen. ‘Vogels zijn de kanaries in de ecologische kolenmijn’, vertelt Adriaan Dokter aan de telefoon, een van de wetenschappers die de nieuwe studie uitvoerden. De onderzoeker van de Amerikaanse Cornell University noemt de uitkomsten dan ook zorgwekkend.

De resultaten passen in een wereldwijde trend. Vogels in Europa zijn tussen 1980 en 2009 met 400 miljoen in omvang gedaald, liet vergelijkbaar onderzoek uit 2015 zien, een afname van 20 procent. In de Sahel verdwenen de afgelopen vijftig jaar liefst vier op de vijf vogels - tegen de twee miljard exemplaren - bleek twee jaar geleden.

Chris van Turnhout van het Nederlandse vogelonderzoeksinstituut Sovon (niet bij de nieuwe studie betrokken) vindt het Noord-Amerikaanse onderzoek indrukwekkend en goed uitgevoerd. ‘Men heeft naar meer soorten en leefgebieden gekeken dan de Europese studie uit 2015. Bovendien bestrijkt de studie een langere tijdsperiode en groter gebied’, zegt hij in een telefonische reactie. ‘Ook zijn de tellingen al die tijd op dezelfde, gestandaardiseerde manier gedaan.’

De wetenschappers, uit Canada en de VS, analyseerden gegevens van verschillende langlopende monitoringprogramma’s in Noord-Amerika. Binnen zo’n monitoring tellen vogelaars in het voorjaar op vaste locaties welke vogels ze tegenkomen en in welke hoeveelheden. Een deel van deze metingen gaat terug tot 1970.

Wat opviel: van de 529 gevolgde soorten namen vooral veelvoorkomende vogels dramatisch in aantal af. Negentig procent van de drie miljard verdwenen dieren vielen onder slechts twaalf vogelfamilies, waaronder mussen en lijsters. Dat laat zien, schrijven de onderzoekers in hun publicatie in vakblad Science deze week, dat we niet alleen bedreigde soorten in de gaten moeten houden.

Ook heel algemene soorten kunnen uitsterven, waarschuwen ze, verwijzend naar de trekduif. Van deze Amerikaanse vogel vlogen halverwege de negentiende eeuw miljarden exemplaren rond. In 1914 was hij uitgestorven, als gevolg van jacht en ontbossing.

Waarom daalt de vogelstand?

Wat de reden van de geconstateerde teruggang precies is, hebben de wetenschappers van de Amerikaanse Cornell University die hun onderzoek vrijdag in vakblad Science publiceren, niet onderzocht. Wel noemen ze agrarische intensivering en verstedelijking als mogelijke oorzaken. Ecoloog Christiaan Both van de Rijksuniversiteit Groningen (niet bij het onderzoek betrokken) ziet dit inderdaad ook als het grootste probleem. ‘Een van de dingen die in Europa spelen, maar ook wereldwijd, is het aantal insecten dat enorm achteruit is gegaan’, vertelt Both. Een studie van Nijmeegse onderzoekers uit 2017 liet zien dat de hoeveelheid insecten in 27 jaar met 75% is gedaald. ‘Dat is een gevolg van de intensivering van de landbouw en de pesticiden die ze daar gebruiken. Die zijn zo efficiënt dat ze die insecten heel goed doden, maar daarmee ook het voedsel voor vogelpopulaties.’

Ook klimaatverandering raakt de vogels. ‘Maar daar is minder makkelijk even iets aan te doen – dat is een globaal probleem.’ Een van de dingen die volgens Both zeker moet gebeuren, is het minder inzetten van pesticiden in de landbouw. ‘Daarbij is het goed om een andere manier van landbouw te gaan plegen, waar meer ruimte is voor vogels. In het Deltaplan Biodiversiteitsherstel staat hoe dit in Nederland gerealiseerd moet worden op zo’n manier dat boeren nog steeds hun boterham kunnen verdienen. Of dat uiteindelijk iets op gaat leveren hangt ook af hoeveel consumenten voor hun producten willen betalen’, aldus Both. Een deel van de actie ligt dus op de schouders van de consument. Wat kunnen mensen zelf doen?

De resultaten werden nog eens extra kracht bijgezet doordat radargegevens de afname bevestigen. Deze observaties stonden los van de tellingen uit de monitoringsprogramma’s. Op beelden van een netwerk van 143 weerradars zagen Cornell-onderzoeker Dokter en zijn collega’s dat de hoeveelheid vogels gedurende de tijdsperiode 2007-2017 met ruim 13 procent daalde. Vogels zijn goed te zien op radarbeelden tijdens hun nachtelijke trek naar het zuiden of noorden.

Wat de reden van de geconstateerde teruggang precies is, hebben de wetenschappers niet onderzocht. Wel noemen ze agrarische intensivering, habitatverlies en verstedelijking als mogelijke oorzaken. Dat past ook bij het Europese beeld, zegt Sovon-onderzoeker Van Turnhout. Uit de studie uit 2015 bleek dat in Europa vooral het aantal boerenlandvogels zoals de grutto sterk terugliep.

De Noord-Amerikanen hopen dat de resultaten leiden tot nog meer aandacht voor het beschermen van bedreigde leefomgevingen, schrijven ze in hun publicatie. ‘We weten dat gericht habitatbeheer werkt’, zegt ook Van Turnhout. ‘Sinds de aanleg van nieuwe waterrijke gebieden nemen moerasvogels in Nederland de afgelopen jaren bijvoorbeeld weer toe.’

Drie tips wat u zelf kun doen

Neem geen kat

Amerikaanse onderzoekers hingen ooit came­raatjes om de halsbanden van 55 katten. Die vingen tijdens ruim zestien weken in totaal vijf vogels. NRC Handelsblad rekende dit om naar Nederlandse aantallen, waaruit bleek dat hier ruim 16 miljoen vogels door katten om het leven komen. Adriaan Dokter, een van de onderzoekers betrokken bij de nieuwe vogelstudie, stelt dat het goed is voor de vogels om geen kat te nemen. Heb je al een kat? Dan kun je zorgen dat hij geen vogels vangt door hem binnen te houden of hem een belletje om te hangen.

Koop de juiste producten

Marieke Dijksman van de Vogelbescherming noemt de vogels op het platteland ‘het grootste zorgenkindje’: ‘Mensen kunnen hier iets aan doen door bewust na te denken bij hun aankopen in de supermarkt.’ Bij de producten van weidevogelboeren, zoals kaas, melk en yoghurt, is onder andere gekeken naar het aandeel van kruidenrijk grasland en het maaibeleid. ‘Deze producten zijn wel iets duurder, maar het is de meest duurzame keus die je kunt maken voor landbouwvogels’, aldus Dijksman. Adriaan Dokter noemt het drinken van ‘vogelvriendelijke koffie’ afkomstig van schaduwrijke plantages waarvoor geen vogelleefgebieden geruimd zijn.

Richt je tuin of balkon in voor vogel

Voor vogels in de stad kun je veel doen in de tuin of op het balkon, zegt Marieke Dijksman van de Vogelbescherming. ‘Bied broedgelegenheid door een nestkast op te hangen, plant inheemse struiken waar insecten in zitten of bessenstruiken en fruitboompjes. Maak een ‘rommelhoekje’ door bladeren of dennenappels die naar beneden vallen niet meteen op te ruimen maar door het op een hoopje te laten liggen – daar zit veel voedzaams in voor vogels. Zet een waterbakje neer.’ Wetenschapper Adriaan Dokter noemt het plakken van stickers op ramen, zodat vogels er niet tegenaan botsen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden