Amerika's krijgsgevangene tot de dood

Dat Saddam Hussein officieel krijgsgevangene van de VS is geworden, sluit berechting in Irak niet uit. Maar zolang hij vastzit, moeten de VS waken over zijn rechten....

Van onze buitenlandredacteur Rob Vreeken

Dat is op zijn minst één verschil voor 's werelds bekendste verdachte in voorlopige hechtenis, nu hij de status van krijgsgevangene heeft gekregen. Artikel 26 van de derde conventie van Genève uit 1949, de clausule over voedsel en drank, stelt: 'Het gebruik van tabak zal zijn toegestaan.'

Misschien mócht hij van de (doorgaans zeer anti-rookgezinde) Amerikaanse autoriteiten al een sigaar opsteken, maar dat betrof dan een gunst. Sinds eind vorige week, toen Saddam volgens een mededeling van het Pentagon officieel tot krijgsgevangene was verklaard, kan hij de sigaar opeisen onder de bepalingen van het internationaal humanitair recht.

Hetzelfde geldt voor alle andere bepalingen uit de derde Geneefse conventie: mogelijk hielden de Verenigde Staten zich er al aan, maar vanaf nu zijn zij daar ook wettelijk toe verplicht.

Minister van Defensie Donald Rumsfeld zei begin vorige week, toen volgens hem nog op de nieuwe status van Saddam werd gestudeerd, al dat de Iraakse ex-leider Saddam en alle andere Iraakse gevangenen sowieso worden behandeld als waren zij krijgsgevangenen. Vrijdag volgde de mededeling van het Pentagon dat Saddam, aangezien hij bevelhebber van het Iraakse leger was, onder de Geneefse conventie valt.

Dat betekent dat de Amerikanen nu zijn gebonden aan een groot aantal bepalingen die ervoor moeten zorgen dat krijgsgevangen militairen fatsoenlijk worden bejegend.

Zo stelt artikel 13 dat zij 'te allen tijde menselijk moeten worden behandeld' en hebben ze (art. 14) 'onder alle omstandigheden recht op respect voor hun persoon en hun eer'. Krijgsgevangenen hoeven alleen hun naam, rang en geboortedatum te noemen, en bij ondervraging mag 'geen fysieke of mentale marteling, noch enig andere vorm van dwang' worden toegepast.

Er zijn tal van andere bepalingen, die soms een bizarre indruk maken. Zo moet (art. 28) de winst van de gevangeniskantine ten goede komen aan het welzijn van de gedetineerden; daartoe moet een speciaal fonds worden opgericht. Relevanter is de bepaling dat de huisvesting van de gevangenen even goed moet zijn als die van de militairen ter plekke van de bezettende macht.

Nog relevanter is de vraag: wat betekent Saddams nieuwe status voor zijn berechting?

Art. 102 van de conventie stelt dat krijgsgevangenen alleen kunnen worden berecht door de rechtbank waar ook de leden van de bezettende strijdkrachten onder vallen. Met andere woorden: berechting van Saddam Hussein door een Amerikaans militair tribunaal.

Maar de VS (die willen dat Saddam in Irak wordt berecht) hebben een ontsnappingsroute. Zij mogen volgens art. 12 een gevangene overdragen aan een ander land. Wel moet dan duidelijk zijn dat dat land bereid en in staat is de Geneefse conventies te respecteren.

Interessant is de alinea die daarop volgt. Als blijkt dat de tweede staat (in dit geval Irak) zijn plichten niet nakomt, is de eerste staat (de VS) verplicht corrigerend op te treden of zelfs de gedetineerde terug te vorderen.

In samenhang met artikel 7, waarin staat dat krijgsgevangenen 'in geen enkele omstandigheid' hun Geneefse rechten kunnen kwijtraken, leidt dat volgens Claude Bruderlein, specialist internationaal humanitair recht aan de Harvard Universiteit, tot een pikante vaststelling: Saddam Hussein blijft een Amerikaanse krijgsgevangene tot aan het eind van zijn detentie. En gezien de omvang van zijn misdrijven betekent dat: tot aan zijn dood.

'De VS kunnen wel de behandeling van de zaak aan Irak overdragen, maar niet de verantwoordelijkheid voor Saddam', zegt Bruderlein, directeur van het Program on Humanitarian Policy and Conflict Research aan Harvard en adviseur van VN-secretaris-generaal Kofi Annan inzake humanitair recht.

'Irak kan voor de berechting als een soort onderaannemer optreden, maar uiteindelijk blijven de VS verantwoordelijk voor alle gearresteerde militairen. Ook nog als ze zijn veroordeeld in Irak en hun straf uitzitten. Absoluut. Saddam blijft een Amerikaanse krijgsgevangene zolang hij vastzit.'

Waarom, ten slotte, hebben de VS besloten Saddam Hussein de status van krijgsgevangene te geven?

Bruderlein: 'Ze hadden geen keus. Het is één ding het recht naar je hand te zetten in een juridisch schemergebied, zoals met Guantánamo Bay. Het is iets anders de bevelhebber van het vijandelijk leger te arresteren en hem dan géén krijgsgevangene te noemen. Dat is zó duidelijk een schending van het recht, dat kon gewoon niet langer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden