Amerika leest Dutch

Is het Nederlandse boek in de VS niet aan te slepen? Valt mee. Al gaat een tulpenthriller er inmiddels best in.

Op de 'Aanbevolen'-tafel in Book Court liggen de grote Europeanen Umberto Eco en Michel Houellebecq naast de Amerikaanse reuzen Jonathan Franzen en Philip Roth. Maar een zoektocht naar hun Nederlandse vakbroeders levert niets op in de onafhankelijke boekhandel in Brooklyn, een New Yorks stadsdeel waar veel Europeanen wonen.

De verkoper helpt graag zoeken: 'Ik hou van obscure auteurs.' Harry Mulisch? Kader Abdolah? Arthur Japin? Mooie, exotische namen, vindt de boekhandelaar, maar hij raakt zienderogen ontsteld. 'Niet beschikbaar', leest hij van zijn scherm. 'Geen plannen voor nieuwe uitgave.'

Het is maar een steekproef. De Barnes&Noble-megaboekwinkel verderop heeft Mulisch' The Discovery of Heaven wel. Toch, het magere resultaat in de stad waarin iedereen leest, kan dienen als een milde relativering van een recent artikel in The New York Review of Books. Het lijfblad van literair Amerika kopte: 'The Dutch Are Coming.'

De Britse romancier Tim Parks gaf een beeld van Nederlandse en Vlaamse, in het Engels vertaalde literatuur. Hij besprak negen romans, van W.F. Hermans tot Dimitri Verhulst. Voor het meeste werk had hij lof, al bespeurde hij onder jonge schrijvers 'een eigenaardige abruptheid van toon' en 'extreme' tendensen. De niet-Nederlandse lezer van Gerard Reve kan zonder voetnoten de weg kwijtraken, vond Parks. Maar het verlangen van eigentijdse auteurs om een internationaal publiek te bereiken, was volgens hem een illustratie van 'een wereldwijde trend'.

Voor Nederlanders die literatuur in het buitenland aan de man brengen, was de publicatie een geschenk uit de hemel. Het stuk verscheen vlak voor de Buchmesse in Frankfurt. 'Perfecte timing', zegt Victor Schiferli van het Nederlands Letterenfonds. Hij kon Parks' verhaal gebruiken als een gids van Nederlandse topliteratuur voor buitenlandse collega's. 'Zoiets draagt enorm bij aan onze zichtbaarheid.'

Het Fonds stimuleert de uitgave van vertaalde literatuur, met het Engels vanzelfsprekend als hoofdtaal. In Groot-Brittannië en de VS zijn sinds 2010 met financiële ondersteuning meer dan honderd Nederlandse boeken uitgekomen. Een andere lijst van het Letterenfonds bevat meer dan vijftig romans en nonfictiewerken, die binnenkort verschijnen. Het is een imposant overzicht met schrijvers als Louis Couperus, Hella Haasse en Paul Verhoeven; alsof de literaire horden uit Nederland inderdaad eraan komen.

Vanuit Italië meldt Tim Parks geamuseerd dat hij beseft wat zo'n verhaal in de bijbel van de literaire kritiek kan betekenen voor een klein land. Maar hij moet helaas ontkennen dat 'de Nederlanders komen'. 'Holland werd eigenlijk toevallig de focus. Het is niet een heel bijzondere plek in literair opzicht.' Parks herstelt: 'Ik bedoel, elke plek is bijzonder.'

Het Nederlandse verlangen om internationaal door te breken, interesseert de romancier en hoogleraar in Milaan. 'Ze vinden het belangrijk', zegt Parks. 'Ze vinden zichzelf belangrijker en worden belangrijker gevonden als ze in het buitenland verschijnen.' Die houding kan volgens hem riskant zijn. Met de mondialisering in taal en inhoud gaat wellicht 'iets eigens' van Nederlandse boeken verloren.

Schiferli kent de vrees voor 'ver-Starbucks-ing'. De literatuur zou gelijksoortig worden, zoals de koffie en brownies van Starbucks. Maar hij merkt op dat veel boeken met internationaal succes juist lokaal, oer-Nederlands van aard zijn. 'Het hoeft niet grensoverschrijdend te zijn', zegt ook Paul Sebes, literair agent in Amsterdam. 'Men wil lezen wat nieuw is en vaak wat lokaal is.' Zie Amsterdam Stories van Nescio (dat later dit jaar verschijnt) en de historische thriller van Daniëlle Hermans, The Tulip Virus (2010).

Wat maakt een boek Nederlands? Redacteur John Siciliano van de toonaangevende uitgever Penguin Press heeft twee auteurs uit Nederland gelezen: Arnon Grunberg en Gerbrand Bakker. 'Urbaan en kluchtig tegenover verstild en plattelands', zo vat Siciliano het verschil samen. 'Het enige dat ze verenigt, is volgens mij de taal.' Penguin gaat Bakkers De omweg in 2013 uitbrengen als The Detour. Siciliano viel voor de 'zorgvuldige sereniteit als deugd' in dat boek. Twee internationale elementen trokken hem over de streep. Dat de hoofdperson een Emily Dickinson-kenner is 'kan een herkenningspunt zijn voor Amerikaanse recensenten en lezers'. Dat Bakker de International IMPAC Dublin Literary Award won voor Boven is het stil maakt hem extra interessant.

Bovenal werd hij verliefd op de roman, zegt Siciliano, en dat had niets met de nationaliteit van de schrijver te maken. Wie weet kan het succes van Out Stealing Horses van de Noor Per Petterson worden herhaald, fantaseert de redacteur van Penguin. Dat boek begon in 2007 ook bescheiden. In de VS zijn er 500 duizend exemplaren van verkocht. De Scandinaviërs zijn sowieso wegbereiders in New York, merkt Siciliano op. Naast Petterson heeft de Zweed Stieg Larsson met zijn thrillertrilogie Amerika veroverd; miljoenen verkochte boeken en een Hollywoodfilm.

Agent Paul Sebes komt regelmatig naar de VS namens zijn auteurs, want: 'Elke schrijver heeft de droom ooit in de New Yorkse boekhandel te liggen.' Hij verkoopt de rechten op appeltaartboeken, spirituele boeken, thrillers en literair werk zoals Probeer het mortuarium van Eva Maria Staal - dat komt in september uit bij W.W. Norton.

Is een boek in de VS verschenen, dan volgt vaak belangstelling in andere landen. Een uitgave in New York wordt wereldwijd beschouwd als een 'stempel van goedkeuring', beaamt Marleen Reimer van het literaire scoutingbureau Maria B. Campbell Associates in New York. Neem Handboek voor het bouwen van je eigen luchtkasteel van Barbara Tammes. Dankzij de publicatie in New York zijn de rechten, met hulp van de Amerikaanse agent, aan China en Duitsland verkocht.

In zijn verhaal negeerde Tim Parks literaire thrillers, maar Sebes noemt de vertaling van Het Tulpenvirus als mooi voorbeeld. Het boek van Hermans was in Nederland een bestseller en in de VS werden zo'n tienduizend exemplaren verkocht. De Amerikaanse uitgave werd automatisch vergezeld door een e-bookversie - al jaren gebruikelijk in de VS - en maakte eveneens belangstelling los in andere landen. Het boek werd goed ontvangen en de vertaling leidde tot een filmscript door de Britse producenten van The Lord of the Rings.

Hermans liep een paar jaar geleden net in de supermarkt toen Sebes haar per telefoon vertelde van het Amerikaans aanbod. 'Oké, is goed', zei ze, alsof haar was verteld dat het eten klaar was. Eenmaal thuis, een uur later, drong tot Hermans door wat dit betekende: 'Mijn God.'

'Iedereen wil naar Amerika', weet Hermans. 'Maar het was niet eens in me opgekomen.'

Inmiddels nemen Nederlandse auteurs in de VS een zeker zo grote plek in als hun Duitse collega's, die uit een veel groter taalgebied komen. Amerikaanse lezers zijn ook steeds nieuwsgieriger, merkt de Nederlandse kenner Marleen Reimer. Stieg Larsson heeft ze de ogen geopend 'dat buitenlandse literatuur leuk en leesbaar kan zijn', zegt zij.

Of de Nederlanders het ook goed doen, is een andere vraag. Publicatie is één ding, succes onder recensenten en lezers iets anders. Grunbergs boeken worden vertaald en uitgebracht, maar telkens door andere uitgevers.

Veel lezers blijven sceptisch tegenover niet-Amerikaans werk, zeker buiten New York en de universiteitscampussen. In Brooklyn is dat anders. Daar wijst de verkoper van Book Court op Houellebecq: 'Is dat misschien interessant?' Maar hij beseft dat de Fransman geen Nederlander is en kijkt de bezoeker aan alsof er een sterfgeval in de familie is. 'I'm so sorry, man.'

Met de titel 'De Nederlanders komen er aan' suggereerde de schrijver Tim Parks dat er een golf Hollandse literatuur over de VS spoelt. Met een lachje geeft Parks toe dat die kop enigszins misleidend kan worden genoemd. Door 'toeval en een uitnodiging van het Letterenfonds' kreeg hij de kans een maand in Amsterdam te werken aan een verhaal over vertaalde Nederlandse literatuur. 'Het is maar een momentopname', zegt Parks - en wel een langgerekt moment, dat zowel Gerard Reve als Christiaan Weijts omvat. Het literaire blad De Gids zal dit voorjaar een uitgebreide versie van het verhaal - in het Engels - publiceren.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden