Amerika in één boek gevangen

Zomervakantie: de tijd om uzelf bij te spijkeren in die culturele onderwerpen waarover iedereen het de laatste tijd heeft. Maar waar te beginnen? Volkskrantspecialisten helpen u op weg. Deel III:Verlangen naar de Great American novel, het boek dat de tijdgeest vangt.

1. Time Magazine gaf in augustus 2010 het startschot. Voor het eerst in tien jaar sierde een schrijver het omslag. 'Jonathan Franzen - Great American Novelist', zo luidde de aankondiging. En opnieuw laaide de discussie op die de Amerikaanse literaire wereld al 150 jaar in zijn greep houdt.

Franzens aanstonds te verschijnen roman Freedom werd impliciet uitgeroepen tot het grootste fictiewerk van deze tijd. Na aanvankelijk overweldigende instemming volgde al snel een tegenreactie. De discussie tussen voor- en tegenstanders ijlt tot de dag van vandaag voort.


De tekst op de Time-cover was een verwijzing naar het begrip Great American Novel. Het is een term die te pas en te onpas opduikt wanneer een schrijver een ambitieuze roman het licht doet zien.


Het begrip werd in 1868 voor het eerst gehanteerd door de inmiddels vergeten romanschrijver John William DeForest. In een essay vroeg hij zich af wanneer we eindelijk eens een roman konden verwelkomen die de essentie van de Amerikaanse ziel wist te grijpen: een Amerikaans equivalent van wat Hugo en Balzac voor de Franse ziel deden, en Thackeray en Trollope voor de Britse.


Vandaag de dag zijn we geneigd DeForest voor te houden dat toen hij de term bedacht al zeker twee Grote Amerikaanse Romans waren verschenen, die de Amerikaanse literatuur in één klap uit de sfeer van provincialisme hadden gehaald: The Scarlet Letter van Nathaniel Hawthorne en Moby-Dick van Herman Melville. DeForest zag dat anders. Hij vond Hawthorne te weinig gericht op specifiek Amerikaanse zaken en noemt Melville niet eens. De eigenzinnige auteur van Moby-Dick was in 1868 (23 jaar voor zijn dood) al vrijwel vergeten. Maar het is waar: de twee grootste Amerikaanse romans van de 19de eeuw hebben aanzienlijke weidsere implicaties dan alleen die van de Amerikaanse werkelijkheid.


Freedom


Jonathan Franzen, 2010


Prometheus (Nederlandse uitgever)


ISBN 978 90 4461 439 8


2. Dat de Grote Amerikaanse Roman zo'n begrip is geworden, heeft natuurlijk alles te maken met het feit dat de Verenigde Staten een jeugdige natie zijn. Mark Twain's The Adventures of Huckleberry Finn hielp het land bij de zoektocht naar zijn identiteit.

In moederland Groot-Brittannië hebben ze nooit behoefte gehad aan een Grote Britse Roman als literaire Heilige Graal, maar de VS moesten na zich te hebben afgescheiden op zoek naar zichzelf. Een literair meesterwerk dat die identiteit vastlegt, helpt daarbij.


Huckleberry Finn - veel meer dan een onderhoudend jongensboek - is de eerste waarlijk geslaagde poging daartoe. De roman behandelt een groot aantal zaken die voortaan telkens zullen terugkeren in de Amerikaanse literatuur: slavernij, racisme, vrijheid, pioniersgeest, de tegenstelling tussen zuivere natuur en corrumperende beschaving. Alles in authentieke volkstaal en met veel couleur locale.


The Adventures of Huckleberry Finn


Mark Twain, 1884


Dover Publications


ISBN 978 04 8647 584 4


3. Natuurlijk richt de Grote Amerikaanse Roman zich ook op de Amerikaanse Droom, en bijna altijd in relativerende zin. The Great Gatsby beschrijft de teloorgang van de ambitieuze Jay Gatsby, belichaming van die Amerikaans Droom.

In zijn niet-aflatende pogingen jeugdliefde Daisy terug te winnen, raakt Jay steeds verder gecorrumpeerd. Het boek werd in later jaren symbool voor de Roaring Twenties. Mooie bijkomstigheid voor een boek over teloorgang. Want we weten allemaal hoe het met dat vrolijke tijdperk is afgelopen.


Wat volgt is de crisis in de jaren dertig. In John Steinbecks The Grapes of Wrath lees je over armoede en droogte. De Dust Bowl jaagt een boerenfamilie uit Oklahoma van zijn boerderij richting het beloofde land van Californië. Natuurlijk gaan ze via The Mother Road: Route 66. De trek naar het Westen, die al vanaf de beginjaren van de kolonisatie in de Amerikaanse genen zit, krijgt in deze roman een eigen historische actualiteit.


The Great Gatsby


F. Scott Fitzgerald, 1925


Penguin Books


ISBN 978 01 4119 405 9


The Grapes of Wrath


John Steinbeck, 1939


Pearson Education


ISBN 978 14 0586 251 6


4. De publicatie van Grote Amerikaanse Romans is niet keurig over de jaren verdeeld. Zo is Augie March van Saul Bellow een van de grote werken uit de jaren vijftig.

In een uitbraak van creativiteit leverden de jaren na de Tweede Wereldoorlog een reeks belangrijke werken op. Zo schreef J.D. Salinger in zijn The Catcher in the Rye(1951) over het geregeld terugkerende thema: het vrije individu versus de corrupte (en corrumperende) samenleving. Op allerlei niveaus keert dit thema terug in de Amerikaanse literatuur. De indiaan; de pelsjager; de kolonist; de cowboy die op zijn witte paard het dorp uitrijdt, de ondergaande zon tegemoet.


En met dank aan Salinger ook in de persoon van een 16-jarige puber die weigert volwassen te worden en als een 'vanger in het koren' wil voorkomen dat kinderen hun onschuld verliezen.


Ralph Ellison schreef in de Invisible Man (1952) indringend over een ander veelbesproken thema: de achterstelling van zwart Amerika; Vladimir Nabokov vervaardigde met Lolita (1955) een geheel eigen, briljante en controversiële variant op thema's als het verlies van onschuld en de zoektocht naar de vrijheid. In Augie March verkende Saul Bellow onder meer het fenomeen van de (Joodse) buitenstaander, ook al zo'n oerthema in de cultuur van immigrantenland Amerika.


The Adventures of Augie March


Saul Bellow, 1953


Penguin Books


ISBN 978 01 4118 486 9


5. Het kan toch niet zo zijn dat Grote Amerikaanse Romans alleen door mannen worden geschreven. Toni Morrison met Beloved kan niet ontbreken.

Het beroemdste boek van Nobellaureaat Morrison handelt, zoals haar gehele oeuvre, over de slavernij en zijn gevolgen. Toen The New York Times vijf jaar geleden 200 schrijvers vroeg naar het beste Amerikaanse fictiewerk van de laatste 25 jaar, werd Beloved met afstand het vaakst genoemd.


Beloved


Toni Morisson, 1987


Vintage


ISBN 978 00 9951 165 6


6. Philip Roth nam met zijn The Great American Novel alvast een voorschot op zijn succes.

Of is het een grapje van de auteur? Waarschijnlijk heeft zelfs Roth de titel van deze roman over basketbal nooit echt serieus genomen. Maar met American Pastoral (1997) schreef hij een serieuze kandidaat voor de eretitel. Niet iedereen dacht er zo licht over. Norman Mailer maakte nooit grappen over 'the big one', zoals hij het noemde. Hij probeerde zijn hele loopbaan lang de Grote Amerikaanse Roman te schrijven, maar piekte te vroeg: zijn debuut The Naked and the Dead (1948) kon hij maar niet overtreffen.


Maar er is meer leed. Zo zijn er titels die nooit ontbreken op lijstjes met Grote Romans, omdat het noemen ervan gunstig afstraalt op de eigen intelligentie en goede smaak. Het overkwam Thomas Pynchon met zijn Gravity's Rainbow (1973). Maar is een boek dat door bijna niemand is (uit)gelezen een Grote Amerikaanse Roman?


American Pastoral


Philip Roth, 1997


Vintage


ISBN 978 00 9977 181 4


7. Vanaf de vroege jaren zeventig becommentarieert Don DeLillo in zijn romans de Amerikaanse samenleving, met succes. Ook hij mag dus niet ontbreken in deze lekker lange leeslijst.

Met Libra (1988), over Oswald en Kennedy, brak hij door bij een breder publiek. Toen het monumentale Underworld verscheen, was iedereen het erover eens: deze breed uitwaaierende vertelling over de Koude Oorlog was de Grote Amerikaanse Roman van de jaren negentig.


Underworld


Don DeLillo, 1997


Pan Macmillan


ISBN 978 03 3052 497 1


8. Nimmer geschreven Grote Amerikaanse Romans hebben hun eigen fascinatie. Wat zou er gebeurd zijn als bijvoorbeeld David Foster Wallace niet was gestorven?

Of Truman Capote? Na de wereld te hebben verbijsterd met In Cold Blood (1966) werkte Capote achttien jaar aan zijn meesterwerk Answered Prayers. Zei hij. De werkelijkheid had meer met pillen, drank en social events met beroemheden te maken. Toen zijn lichaam de strijd opgaf, bleek Capote niet verder te zijn gekomen dan drie hoofdstukken.


David Foster Wallace had, net als zijn vriend Jonathan Franzen, het talent en de ambitie de Grote Amerikaanse Roman van zijn tijd te schrijven. Met Infinite Jest (1996), zijn pessimistische visie op de toekomst van Amerika, kwam hij behoorlijk dichtbij. The Pale King moest de overtreffende trap worden.


Maar Wallace leed aan depressiviteit, pleegde in 2008 zelfmoord, en liet een onvoltooid manuscript na. Over de kwaliteit van het beoogde eindproduct kunnen we slechts speculeren.


The Pale King


David Foster Wallace, 2011


Hamish Hamilton


ISBN 978 02 4114 514 2


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden