'Amerika exporteert zijn oplossing voor sociale problemen'

Westerse overheden voeren in toenemende mate een tweesporen-beleid, betoogt de Franse socioloog Loïc Wacquant. De bovenklasse krijgt steeds meer ruimte en de onderklasse vangt de klappen op. In de VS heeft dat al geleid tot hypergetto's, waar het economisch leven helemaal is weggevallen. 'De neoliberale staatsopvatting krijgt overal in Europa navolging.'

De staat heeft tegenwoordig in westerse democratieën nog het meest weg van een centaur. Van het mythische wezen met het hoofd van een mens en het onderlijf van een paard. Het menselijke hoofd predikt vrijheid en laisser faire. Het onderlijf houdt er ondertussen een andere praktijk op na. De paardenbenen van de staat trappen iedereen die zich niet gedraagt terug in zijn hok. De Franse socioloog Loïc Wacquant houdt van stevige teksten en pakkende metaforen. Hij wil mensen confronteren met de achterkant van het neoliberalisme.


Het beeld van de centaur heeft Wacquant bedacht naar aanleiding van zijn ervaring in de Verenigde Staten. Daar is de afgelopen twintig jaar een beleid gevoerd van liberalisering en deregulering. Daarvan hebben vooral bedrijven en rijken geprofiteerd. Denk aan de banken die aan steeds minder regels waren gebonden. Ondertussen trad de staat aan het andere kant van het sociale spectrum steeds strenger op. Zero tolerance deed zijn intrede waarbij ook kleine misdaden streng werden bestraft. Sociale uitkeringen werden in de tijd beperkt en werklozen werden verplicht om te werken, het zogenoemde workfare.


In Europa is dezelfde tendens waarneembaar. Aan de ene kant wordt er geijverd voor het versoepelen van het ontslagrecht, aan de andere kant worden Rotterdamse bijstandsgerechtigden gedwongen om te gaan werken in de kassen in het Westland. Staatssecretaris Teeven wil plegers van ernstige geweldsmisdrijven en zedendelicten levenslang onder toezicht kunnen stellen, bleek deze week. Het aantal win-kel-, straat- en huisverboden neemt snel toe. Maar automobilisten mogen nu wel hier en daar 130 kilometer per uur rijden en de bonnenquota voor gewone verkeersovertredingen zijn van de baan.


Het is die asymmetrie waar Wacquant zich druk om maakt. Wacquant is via een omweg gekomen tot zijn ideeën over de staat. Hij heeft veel studie gemaakt van achterstandswijken en van de enorme groei van het aantal mensen dat in de Verenigde Staten in de gevangenis zit. Een op de vier zwarte mannen zit in zijn leven een tijd in de gevangenis. Hij legt een verband tussen de opkomst van deze gevangenisindustrie en een neoliberale staatsvisie. Wacquant was in Nederland vanwege het verschijnen van De paria's van de stad. Nieuwe marginaliteit in tijden van neoliberalisme.


Wat heeft de groei van het aantal zwarte mannen in de gevangenis te maken met de opkomst van het neoliberalisme?

'Ik heb veel geleerd van Pierre Bourdieu, met wie ik veel heb mogen samenwerken. Hij maakt een onderscheid tussen de linker- en de rechterhand van de staat. De linkerhand is de verzorgende hand. Het is de hand die burgers op weg helpt. Daaronder valt bijvoorbeeld ook het onderwijs. De rechterhand is meer een vuist. Die corrigeert burgers als ze de fout in gaan. De linkerhand is steeds zwakker geworden. Daarom is de rechterhand steeds belangrijker geworden. De staat ontleent zijn legitimiteit steeds meer aan zijn repressieve optreden.'


Is dat repressieve optreden niet gewoon een antwoord op de groei van de criminaliteit?

'Nee, want de criminaliteit groeit in westerse democratieën al jaren niet meer. De criminaliteit neemt er af, maar de repressie neemt toe. Niet alleen worden er ontzettend veel mensen opgesloten. Ook na hun gevangenisstraf worden ze in de gaten gehouden. Vroeger was een gevangenisstraf bedoeld om mensen te resocialiseren, om ze weer volwaardig deel te laten nemen aan de samenleving. Nu lijkt het doel om ze permanent buiten te sluiten.


'In sommige staten worden de namen van de gevangenen gepubliceerd op internet. Ex-gedetineerden staan ook langer onder toezicht. Overtredingen van de voorwaarden voor voorwaardelijke vrijheidsstelling leidt in veel gevallen tot een nieuwe gevangenisstraf. In veel Amerikaanse staten mogen ex-gevangenen niet stemmen. Ik heb het gevangeniswezen wel een anti-universiteit genoemd. Het strafblad is een cv dat je belemmert bij het krijgen van werk. De recidive onder criminelen is dan ook ontzettend hoog.'


Maar waarom heeft die harde aanpak te maken met de verzwakte linkerhand van de staat?

'In de gevangenissen in de staat New York heeft zo'n driekwart van de gevangenen geen diploma. De helft van de gevangenen komt uit buurten waar de zestien slechtste openbare scholen staan. En dat geldt niet alleen voor scholen. Alle publieke voorzieningen zijn in slechte buurten slechter dan in goede buurten. Zo is ook de gezondheidszorg slechter. Professionals gedragen zich er ook anders dan elders. Ze stellen zich meer op als een politieman en minder als een hulpverlener.


'Voeg daarbij de verandering van de economie. Vroeger was werken de beste manier om uit de armoede te komen. Nu zijn al die tijdelijke flexibele baantjes juist een oorzaak van armoede. Met hun tijdelijke parttime baantjes kunnen mensen nauwelijks rondkomen. Het gevolg is dat de informele economie groeit. De verleiding om op illegale manier geld te verdienen neemt toe.'


Het klinkt alsof u de criminaliteit goedpraat.

'Begrijpen is iets anders dan goedkeuren. Ik ben een socioloog, geen moralist. Moralisten begrijpen de wereld niet. Moralisten zijn blind voor de sociale omgeving. Ze zoeken de oorzaak voor criminaliteit bij een individueel moreel tekort. Maar morele gebreken vind je echt niet alleen bij arme zwarte mannen. Kijk naar het wangedrag van de bankiers voorafgaand aan de financiële crisis. Dat is net zo erg. Toch zijn er maar heel weinig van die zakenmannen die klanten hebben misleid en waardeloze financiële producten hebben verkocht achter de tralies beland. Er is dus sprake van een willekeur in de toepassing van repressie.


'Ook naar die bankiers kijkt een socioloog anders dan een moralist. Het is niet individuele karakterzwakte die maakt dat een bankier of een hypotheekverstrekker over de schreef gaat, maar een systeem waarin mensen met onverantwoord gedrag gigantische bedragen kunnen verdienen. Om te kunnen verklaren waarom zo veel zwarte mannen in de gevangenis zitten moet je ook verder kijken dan naar een individueel moreel gebrek. Dan zie je dat de politie veel harder optreedt tegen het type misdaden dat zij plegen, zoals drugshandel. Zij leven als het ware onder een vergrootglas. Ze krijgen ook strengere straffen dan anderen die dezelfde delicten plegen. En ze hebben veel minder kansen om zich op een normale manier aan de armoede te ontworstelen. Dat is niet goedpraten dat is een poging om te begrijpen wat er aan de hand is.'


Wacquant maakt niet alleen studie van het gevangeniswezen, maar ook van stedelijke achterstandswijken. Eind jaren tachtig dompelde hij zich onder in het getto van Chicago. Zijn toegangspoort werd een boksschool in de wijk. Hij raakte gefascineerd door de bokswereld, werd zelfs zelf een beroepsbokser met de bijnaam 'Busy Louie'. Voor zijn veldonderzoek heeft hij een gebroken neus voor lief genomen. Dat kunnen niet veel sociologen hem navertellen. Daarnaast is Wacquant onderzoek blijven doen naar achterstandswijken. Hij heeft het getto in Chicago vergeleken met de voorsteden in Parijs.


Wat is het verschil tussen het leven in een achterstandswijk in Amerika en in Europa?

'Er is allereerst een cultureel verschil. Amerika heeft een anti-stadscultuur. Het heeft een lange traditie van afkeer van de stad. De stad is de plek van decadentie en immoreel gedrag. Alleen op het platteland vind je het echte leven. Het compromis tussen die oude cultuur en de verstedelijking is een verheerlijking van de voorstad. In Europa worden steden daarentegen beschouwd als de natuurlijke omgeving van de culturele voorhoede. In de achterstandswijken is het verschil tussen de Verenigde Staten en Europa nog groter. Mensen zijn soms bang dat Europese achterstandswijken getto's worden. Maar de vrees voor getto's zet ons op het verkeerde been.


'Het klassieke getto is een antwoord op twee tegenstrijdige wensen. Wel de economische vruchten plukken van de arbeid van de inwoners van het getto, maar zo min mogelijk met deze mensen in aanraking komen. Denk aan het eerste getto in Venetië in de 15de eeuw. De Joden mochten werken in de stad, maar moesten zich vooral niet mengen met de rest van de bevolking.


'Hetzelfde gold voor de zwarte getto's in de Verenigde Staten. Kenmerkend voor het getto was dat alle mensen uit een bepaalde bevolkingsgroep daar woonden. De eerste zwarte miljonair in Chicago woonde bijvoorbeeld gewoon in het getto. Nu vertrekt iedereen die het economisch goed doet terstond uit de achterstandswijk. Ook het andere kenmerk is verdwenen. De arbeidskracht uit de achterstandswijk in Chicago is met de ineenstorting van de auto-industrie en andere fabrieken steeds minder nodig. De combinatie van die twee leidt ertoe dat het economisch leven in de achterstandswijken helemaal wegvalt. En hetzelfde geldt voor sociale organisaties. Ik noem de Amerikaanse achterstandswijken dan ook hypergetto's.'


Hebben wij ook hypergetto's?

'Hier zijn nooit klassieke getto's geweest. Ze bestaan niet uit één bevolkingsgroep. Er wonen mensen met veel verschillende nationaliteiten. We hebben moeite dat te geloven omdat we ons blind staren op de achterstandswijken. Maar er wonen meer Surinamers buiten dan binnen de Bijlmer. Meer Marokkanen buiten dan binnen Amsterdamse tuinsteden. De onmin tussen verschillende bevolkingsgroepen is juist door die verspreiding hoog opgelopen. Als nieuwkomers zich alleen maar hadden teruggetrokken in hun eigen wijken, had de rest van de bevolking ze kunnen negeren. Nu kan dat niet.


'Die spreiding wordt ook geholpen door de sociale mobiliteit onder de nieuwkomers. Als ze het economisch beter doen vertrekken ze naar een betere buurt. Het gevolg is wel dat in bepaalde buurten de sociaal en economisch zwakkeren overblijven. Die concentratie van kansarmoede levert vervolgens sociale problemen op. Je krijgt dan zelfs adres-discriminatie. Alleen het feit dat je uit een bepaalde buurt komt, geeft al een smet op het blazoen. Het grote verschil tussen de Amerikaanse hypergetto's en Europese achterstandswijken is de opstelling van de staat. In Amerika beperkt de staat zich tot repressie. In Europa is ook de linkerhand actief. Maar ook hier wordt de linkerhand machtelozer. De neoliberale staatsopvatting krijgt overal in Europa navolging. Amerika exporteert als het ware zijn oplossing voor sociale problemen.


Waaruit bestaat die visie dan?

'Mensen denken vaak dat neoliberalisme een keuze is voor de markt en tegen de overheid. Maar dan zou de overheid kleiner worden. Dat is niet het geval. Het neoliberalisme staat voor een verschuiving binnen de overheid. Minder sociale ondersteuning, meer repressie. Die nieuwe aanpak heeft vier pijlers. De belangrijkste is het streven om zo veel mogelijk activiteiten naar het domein van de markt te brengen.


'De tweede pijler is omschakeling van welfare naar workfare. De verzorgingsstaat wordt strenger. Mensen krijgen minder makkelijk een uitkering en moeten ook werken voor hun uitkering. De derde pijler is de groei van de straffende staat. Dat is niet alleen de groei van het aantal mensen in de gevangenis, maar ook de groei van het aantal mensen dat onder toezicht of curatele staat. De vierde pijler is het beroep dat wordt gedaan op individuele verantwoordelijkheid. Met dat verhaal worden de andere maatregelen verkocht. De staat speelt zo een heel andere rol voor de middenklasse dan voor de lagere klasse. Daarom vergelijk ik deze staat met een centaur.'


Waarom steunt een meerderheid van de bevolking dit beleid?

'Het is opmerkelijk dat ook na de financiële crisis het neoliberale denken dominant is. Je zou denken dat we van onze fouten zouden leren. Maar dat gebeurt niet. We gaan gewoon op de oude voet verder. Het refrein van de individuele verantwoordelijkheid blijft ongelooflijk populair. Maar het is misleidend. Als er honderd mensen een plekje willen veroveren in een minibus, kan je tegen de negentig die daar niet slagen niet zeggen dat het hun eigen schuld is.


'We moeten erkennen dat in het leven van mensen sociale omstandigheden doorslaggevend zijn. Voor een socioloog is dat vanzelfsprekend, maar moralisten vinden dan dat je daarmee de individuele verantwoordelijkheid ontkent. Ze vergeten dat het veranderen van de sociale omstandigheden effectiever is dan moraliseren. Om de criminaliteit terug te dringen kan je beter schooluitval voorkomen dan meer mensen opsluiten in de gevangenis.'


LOïC WACQUANT

Loïc Wacquant (1960) is professor in de sociologie bij de Universiteit van Californië in Berkeley. Daarnaast werkt hij als onderzoeker bij het Centre de sociologie Européenne in Parijs. Hij groeide op in Montpellier en werkte veel samen met de Franse socioloog Pierre Bourdieu. Over zijn ervaringen als bokser schreef hij The Body and the Soul. Notebooks of an Apprentice Boxer (2003) Van zijn boek Prisons of Poverty (1999) werden wereldwijd meer dan 100 duizend exemplaren verkocht. Zijn laatste twee boeken zijn ook vertaald in het Nederlands. Straf de armen. Het nieuwe beleid van sociale onzekerheid (2006) en De paria's van de stad. Nieuwe marginaliteit in tijden van neoliberalisme (2012).


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden